'Doseren is niet mijn sterkste kant'

Haar derde soloprogramma is een groot succes, ze werd onlangs gelauwerd met de Neerlands Hoop-cabaretprijs en het tv-programma De Lama's waaraan ze meewerkte won de Televizierring....

Het is een geslaagde avond: zaal uitverkocht, ovatie staand, fans ge'motioneerd in de rij voor een handtekening of omhelzing, recensies al tijden lovend en een dag eerder net een prestigieuze cabaretprijs gewonnen. Maar ja, Sara Kroos heeft zojuist gehoord dat één vrouw uit het publiek moeite had met de op lesbische vrouwen gerichte grappen.

'Welke pot kon er niet om lachen?', zegt ze, wanneer ze na afloop van haar voorstelling Zoetgevooisd de foyer binnenstapt. Zes kortgekapte vrouwen kijken op naar de 1 meter 80 lange cabaretière. Het clubje, vriendinnen van haar vaste lichttechnica, zit in een kringetje na te drinken, in de Eindhovense schouwburg. Vijf van de vrouwen gebaren dat ze het juist wél leuk vonden, eentje knikt nors: zij kon er niet om lachen. Kroos trekt een wenkbrauw op en bestudeert die ene vrouw die de confrontatie schuwt en zich concentreert op het glas in haar hand.

Even daarvoor legde Kroos al uit dat ze doodsbenauwd wordt zodra ze vermoedt dat een groepering - welke dan ook - haar probeert toe te eigenen. Erfenis uit de tijd dat ze, net 20, na afloop van haar eerste theatertour nog wel eens werd ingesloten door militante lesbiennes, die haar zeiden dat ze op het podium niet lesbisch genoeg was.

Dus toen je merkte dat er vanavond nogal wat vrouwen met kort haar in de zaal zaten...

'Improviseerde ik wat grove grappen, ja. Natuurlijk, ik ben openlijk biseksueel; dat komt minder vaak voor dan hetero, dus wellicht zitten er in het publiek wat meer biseksuele en lesbische vrouwen. Maar dan moet je niet extra hard gaan lachen bij bepaalde grappen; dan word ik chagrijnig, dat vind ik niet leuk.'

Dan haal je uit.

'Want ik ben van niemand. En je moet mij op het podium niet beknotten.'

Het interview vindt drie dagen later, op haar verzoek, plaats in een rumoerig Italiaans restaurant in Amsterdam. 'Ik ben thuis te kwetsbaar voor een interview. Ik denk buiten ook scherper dan thuis.'

Halverwege een korte uiteenzetting over haar geloof in samenzweringstheorieën - 'Ik ga ervan uit dat de telefoon getapt wordt, bij ons allemaal. Ik denk dat echt, dat wij de helft niet weten van wat er door geheime diensten weggemoffeld wordt en in de gaten wordt gehouden' - valt Kroos even stil. Liefst gooit ze het allemaal maar meteen op tafel: dit wil ze niet vertellen, dat wel en trouwens: in hoeverre kan ze de interviewer vertrouwen? Beschrijft hij haar straks wel zoals ze werkelijk is? 'Als ik zeg: 'Ik vertrouw de overheid niet', kun jij mij afschilderen als een paranoïde gek. En als jij nu bij mij denkt: 'Ze is gek', zou je dat nooit laten merken.'

Je regisseur, Jessica Borst, waarschuwde al: Sara wil voortdurend alles benoemen.

'Ja, ik ben wantrouwig. Mild paranoïde, of gewoon erg wakker. Je hebt altijd dingen te verliezen, in elk contact. Daar ben ik alert op. Ik ben altijd heel erg aanwezig, ik heb hoge energie.'

Wat is dat, hoge energie?

'Ik heb heel veel energie en kracht, maar soms moet ik overdag een paar uur onder het dekbed. Dan zijn er te veel prikkels om me heen.

'Ik ben verbaal vrij scherp. Ik ben in staat iemand finaal af te slachten, je psychologisch te pakken. Dat moet er soms uit, dan ben ik op oorlogspad. Je zou me voor de grap eens los moeten laten; dan ga ik ruzie zoeken. Dat doe ik ook binnen een relatie of een vriendschap, als ik het idee heb dat er iets niet klopt.'

En dat heb je vaak?

'Ja, en dat gevoel klopt dan ook altijd. Ik zoek intimiteit zonder enige mist daartussen. Zodra ik mist zie, begint mijn eeuwige gevecht. Alles moet helder zijn.'

Dat lijkt me lastig.

'Het loopt ook niet altijd goed af. Ik heb geregeld dat mensen me zat zijn, ook in mijn directe omgeving.'

Waar woon je tegenwoordig?

'In een klein huisje met een schoorsteen, midden in de bossen, in de buurt van Nijmegen, helemaal alleen. Ik heb jaren hier op de hoek gewoond, in Amsterdam. Ik moet er niet meer aan denken. Ik ben van mezelf al zo veel en druk, dat ik in Amsterdam af en toe de straat niet op durfde, dat was te veel.

'Ik ben ook een tijd zo kwetsbaar geweest dat ik de straat helemaal niet opkwam, mijn bedje niet uit; dat ik tegen de rand van echte gekte zat.'

Recent ook nog?

'Nee, dat was bijna tien jaar geleden. Toen stond ik stukken minder stevig in mijn schoenen.'

Ze trekt de rits van haar trui met capuchon op, bestelt een jus d'orange.

Drink je helemaal geen alcohol?

'Alleen twee keer per jaar whisky. Ik heb een tijdje meer gedronken en geblowd en... - nou ja, vul maar in - dan goed voor me was. Een zeer destructieve manier van leven: niet kunnen slapen zonder slaappillen en niet meer wakker worden zonder uppers, tussendoor zoveel mogelijk drinken en blowen en 's nachts zomaar ergens wakker worden.

'Met mijn heftige persoonlijkheid is drinken gewoon echt niet goed, daarom ben ik nu een beetje een saaie rebel. Dat is ook beter voor mijn voorstelling, en die is heilig. Ik loop nooit de kantjes eraf. Ik ben ook gewoon een bedrijf, ik heb al jaren vier mensen in dienst en het worden er meer. Zonder discipline gaat dat niet. Maar ik ben niet van het vingertje, helemaal niet. Ik vind vrouwen die drinken en roken juist ontzettend sexy. Een vrouw die stijlvol aan een sigaret trekt, of een man die z'n whiskyglas ronddraait... ja.'

Val je momenteel op mannen of vrouwen?

'Ik heb een relatie met een vrouw en ben heel erg verliefd. Ik vind mannen soms seksueel aantrekkelijk en je kunt ontzettend met ze lachen. Ze manipuleren en zuigen niet, of in ieder geval minder. Maar ik merk dat ik iedere keer terugkom bij een vrouw. De kracht die ik ervaar met een vrouw is veel groter.'

Hoe oud is je dochter inmiddels?

'Drieënhalf. Mijn ex-vriendin is haar moeder, maar ze voelt wel als mijn dochter. Vanavond ga ik weer naar haar toe.'

Sara Kroos was 18 toen ze in 2000 vanuit het niets de publieksprijs won op de finale van het Leids Cabaret Festival. Op publiciteitsfoto's uit die tijd oogt ze als iemand uit een Russische vrouwengevangenis - nogal een verschil met haar huidige bos haar. 'Die tondeuse was geen statement. Ik was toen nota bene nog gewoon hetero. Het was helemaal niet van: kijk mij eens pot zijn. Ik had gewoon een vriend in die tijd, al vond ik meisjes ook al wel leuk.'

Toen ze won had ze amper podiumervaring. Ze had slechts een paar optredens gedan, waarvan een in het jongerencentrum in Renkum. Ze had drie liedjes en twee verhaaltjes, hetzelfde materiaal waarmee ze een paar maanden later de prijs zou winnen. Renkum bleek een moeilijke zaal. 'Ze gooiden met bier, riepen de hele tijd 'Dikke tieten, dikke tieten' door mijn liedjes heen en liepen weg om te pissen of iemand op z'n bek te slaan. En toch dacht ik de hele tijd: dit is wat ik wil doen. Niet omdat ik succes had, maar omdat ik het redde. In Renkum leerde ik straatvechten.'

Dat komt nog steeds van pas?

'Ik ken collega's die zich doodschrikken als iets buiten het script gaat, maar ik ben nooit bang voor chaos. Laatst stond een meisje op de tweede rij op om te plassen, terwijl ik net mijn borst liet zien. Ik zei: 'Wat doe je nu? Ik zit hier in mijn meest kwetsbare moment!' Daarop riep zij nog wat terug en toen werd ik... nou ja, grof. Hoe dan ook, ik red me wel.'

Van haar derde tot haar elfde woonde Kroos op een bungalowpark. Haar ouders kochten het park op uit een faillissement en knapten de huisjes op. Toen er asielzoekers in werden geplaatst, verhuisde het gezin naar Groot-Ammers, een gereformeerd polderdorp in de Alblasserwaard. Daar viel ze op, als puber met paars haar. Ze is enig kind, haar ouders zijn inmiddels in de zestig. 'Ik heb heel lieve, christelijke, sociale, nuchtere ouders. Ik kon me ontwikkelen. Ik heb absoluut geen slechte jeugd gehad. Klinkt dat gek?'

Wel als je jouw geschiedenis kent.

'Maar wat er is gebeurd, zie ik als één element, niet als een schaduw die mijn hele jeugd overheerst.'

Drie maanden voor je doorbrak op het Leids Cabaret Festival lag je nog in het ziekenhuis om te herstellen van een zelfmoordpoging. Dat is nogal een wederopstanding.

'Dat is ook wonderlijk, bijna een sprookje. Mijn jeugd was zeer heftig: rond mijn zevende ben ik misbruikt door een oom. Je voelt als kind heel goed: dit klopt niet, want het doet pijn. In elk kind zit een overlevingsmechanisme. Ik voelde niks meer, niet in mijn lijf, niet in mijn hart, en ik ben gewoon doorgegaan. Er was heel lang niks aan de hand, tot zich allerlei symptomen openbaarden: ik sloot me af, was onhandelbaar, werd uit het niets agressief.'

Je werd zelfs letterlijk lam - daar heb je je tweede solovoorstelling naar vernoemd.

'Ik kon niet meer lopen. Dan ga je als ouder wel naar een therapeut: goh, wat doet dat kind gek. Wat daar allemaal aan ten grondslag lag, is toen naar boven gekomen en dat heeft me overspoeld. Er kwam zo veel pijn en angst naar buiten dat ik suïcidaal werd.'

In het dorp waar je woonde dacht men zelfs dat je bezeten was. Geloofde je dat zelf ook?

'Nee, ik was er wel stellig van overtuigd dat ik hulp nodig had. Maar ik heb nooit een link gelegd tussen religie en mijn psychose. Gek genoeg zijn psychoses wel opgebouwd uit al dat soort beelden. Religieus, zoals in films.'

Heleen van Royen dacht in haar psychose dat ze de nieuwe Jezus was.

'Dat heb ik nooit van mezelf gedacht. Ik heb ook nooit gedacht dat Heleen de nieuwe Jezus was.'

Was je als kind al grappig?

'Voor mijn zevende wel, daarna was ik murw geslagen en daarna werd ik weer grappig, maar ik ben nooit de gangmaker geweest op school, nooit de leukste in de kroeg. Mensen verbazen zich erover hoe zwaar op de hand ik ben.'

Maar niet zonder zelfspot. Zo schreef je al eens een liedje over 26 zelfmoordpogingen.

'Die allemaal mislukten, ja. Mijn beste grappen ontstaan wel uit pijn en woede, het beest in de mens. In mijn tweede programma kwam oom Frits voorbij, de oom die niet van zijn nichtje kan afblijven.

'Ik twijfel soms wel: aan de ene kant ben ik bang dat het koket is om over mijn verleden te praten, aan de andere kant zie ik het als een verplichting om niet schuw te zijn, om uit mezelf te putten.'

Je hebt een hekel aan theater als therapie.

'Ja.'

Maar je hebt wel gezegd dat je dankzij die voorstelling over incest van je nachtmerries en wraakgevoelens af bent.

'Ja, onbewust is dat gebeurd, maar het is geen open sessie. Het is theater geworden. En of dat voor mij uiteindelijk therapeutisch blijkt te zijn, daar heeft het publiek niks mee te maken. Ik ga nooit bewust met een therapeutisch doel op het toneel staan. Dat vind ik zo vies, dat vind ik nou exhibitionistisch.'

Eerder op de dag stond Kroos op het toneel met Karin Bloemen, om te repeteren voor de kerstrevue waar ze straks twee weken lang onderdeel van uitmaakt. Kroos en kerst, ze vindt het zelf ook een wat wonderlijke combinatie. 'Het is met Karin, dus ik moet vijf keer van jurk wisselen. Erg fijn allemaal. Even niet het gevaar opzoeken, niet schuren.'

Dit najaar stapte ze uit De Lama's, het cabareteske improvisatieprogramma waarmee omroep BNN zijn eerste Televizierring won.

Volgens je theaterregisseur wilde je weg omdat BNN je intelligentere grappen schrapte.

'Die met een langere opbouw worden er inderdaad uitgeknipt, maar dat hoort bij het concept en dat neem ik niemand kwalijk. Ik profileerde me als grof, grote bek en veel op de seks. Ik merkte dat ik dat niet langer kon. Je wordt een archetype, dat is het gevaar en het succes van het programma.

'Wat ik ook als een grote onvrijheid zag bij De Lama's, waren de confrontaties op straat. Ik begrijp dat eendimensionale televisie een eendimensionale reactie oproept, maar de mannelijke cabaretiers, die net zo grof zijn, kregen minder kritiek. En ik werd iedere keer aangesproken van: 'Hé, wijf met je grote bek en je dikke tieten.' Of ze sloegen op mijn kont. Ik weet dat ik een grote bek heb, maar ik vind niet dat je een vrouw bij haar borsten of billen moet grijpen als ze daar niet om vraagt - noem me ouderwets.'

Kijk je weleens naar jezelf op televisie?

'Niet voor de lol. Ik moet dan eerst door tien egodingen heen kijken, dat is zo moeilijk: oh ik ben lelijk, ik ben dik en m'n haar zit niet goed - na een kwartier kijken wil ik dood.'

Heb je de uitzending van Pauw & Witteman waarin je te gast was, teruggekeken?

'Dat was geen pretje. Ik zie het zelf ook: nou je mond houden, Kroos, niet de hele tijd leuk doen. Doseren is niet mijn sterkste kant. Witteman zei na afloop: 'Het was erg leuk, alleen had je die laatste vijf opmerkingen moeten minderen.' Heel aardig, vaderlijk.'

Nogal wat kijkers vielen over je heen.

'Het was een hetze. De haat op het gastenboek van mijn website: ik moest dood en ik moest harder geneukt worden door mijn oom. Heel subtiel. Ik heb een aantal serieuze bedreigingen ontvangen. Alleen maar omdat ik irritant was. Ik heb niks radicaals gezegd. Ik wil dit niet opgeilen en ik heb er geen gebruik van gemaakt, maar er is me beveiliging aangeboden. Dat zegt iets over wat er momenteel aan de hand is in dit land; dat je zelfs als nar op je woorden moet passen.

'Tegelijkertijd fascineert die agressie mij enorm, de donkere kant van de mens. Mijn volgende voorstelling gaat er ook weer over. Hoe groot is het beest en hoe scherp zijn de tandjes? Dat wil ik weten.'

Ook van jezelf?

'Juist van mezelf. Kijken hoe ver ik kan gaan, dat heb ik bij heel veel dingen gehad. Ik heb lang gedacht dat ik kon moorden. Dat betrof uiteraard mijn oom. Maar uiteindelijk heb ik er een voorstelling over gemaakt. Wraak blijven koesteren, is zwarte energie; dat vreet je op.'

Wanneer je met Sara Kroos praat, laat ze je blik geen moment los. Na een uur of drie begint dat nogal op te vallen.

Jij kijkt je gesprekspartner continu recht in de ogen, alsof je alles wilt registreren.

'Doen alle mensen dat niet?'

Niet urenlang. De meeste mensen kijken tijdens een gesprek af en toe om zich heen, of een keer naar beneden.

'Ben ik dan raar? Het is bij mij gewoon alles of niets. Als ik contact heb, blijf ik kijken. Als ik geen contact wil, lig ik onder het dekbed met het kussen over mijn hoofd.

'Ik stuit hier altijd op. Dat ik minder moet zijn, dat ik me moet inhouden. Tegenwoordig gebeurt het al als ik ergens binnenkom, dan worden mensen direct angstig of agressief van mijn blik. Het gekke is: hoe krachtiger ik word en hoe beter ik me voel, hoe irritanter ik schijn te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden