Doorsnee van Ierse burgers gaat politiek adviseren

99 leden debatteren over gevoelige kwesties als abortus

De Ierse badplaats Malahide is het decor van een democratisch experiment: de Citizens Assembly. Daar debatteren 99 zorgvuldig uitgezochte leden over abortus - dat ligt heel gevoelig in het katholieke Ierland. Ze zullen de politiek advies geven.

Discussie tussen de leden van de Citizens Assembly. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is lang niet altijd makkelijk om lid te zijn van het Ierse burgerforum. Op een tijdstip waarop de ene helft van de bevolking in de kerk zit en de andere op het hurlingveld staat, luisteren de 99 leden van de Citizens' Assembly naar een bloedig verhaal van een Amerikaanse gynaecoloog. Met veel anatomische details omschrijft de spreker hoe hij dertig jaar geleden een late abortus had verricht alvorens een reborn pro-lifer te worden. Een enkele toehoorder laat zijn hoofd in zijn handen zakken, een ander schenkt water in. 'Schandalige bangmakerij,' mompelt een waarnemer achter in de zaal.

Het is de tweede zittingsdag in het vierde weekeinde waarin de Citizens' Assembly bijeen is, een groep Ieren die politici assisteert bij het landsbestuur. De eerste bijeenkomst was in Dublin Castle, maar daarna is het Grand Hotel in de badplaats Malahide het decor van dit democratische experiment. In de zaal zitten de forumleden aan veertien ronde tafels, met in elke groep een facilitator die discussies op gang moet brengen en vragen stelt namens burgers die dat liever niet zelf doen. Op het podium introduceert de assembleevoorzitter, Supreme Court-rechter Mary Laffoy, de sprekers. Mensen thuis kunnen via internet meekijken.

Buiten staat een eenzame demonstrant met een bord, bevestigd aan een dichtgevouwen paraplu. 'Abortus is moord,' luidt zijn boodschap.

Europese antwoorden

In tal van Europese landen worstelen de traditionele partijen met het rechts-populisme. Welke antwoorden zijn er op deze politieke stroming te geven? Verslaggevers van de Volkskrant zien vooral nieuwe plannen en ideeën buiten de gevestigde orde ontstaan.

Vandaag deel 5: Als 99 burgers inspraak krijgen

Dwarsdoorsnee

De 99, wier namen op de website van de Citizens' Assembly staan, zijn geworven door het politieke onderzoeksbureau Red C. Het streven was om een dwarsdoorsnee van de Ierse bevolking bijeen te krijgen. Hoe moeilijk of makkelijk het was om mensen over te halen om kosteloos vrije tijd op te geven kan Red C niet zeggen omdat de medewerkers een spreekverbod opgelegd hebben gekregen. Bekend is wel dat zeventien uitverkorenen nooit zijn komen opdagen, terwijl zes gaandeweg wegens 'persoonlijke redenen' zijn afgevallen. Ze zijn vervangen door reserves.

Het is een opoffering, zeker voor leden uit afgelegen oorden als Donegal of Mayo. Ze komen acht weekeinden bijeen om na te denken en te praten over actuele politieke zaken, en uiteindelijk het parlement te adviseren. Abortus alleen al neemt vijf weekeinden in beslag. Na de zomer komen ook klimaatpolitiek en vergrijzing aan bod. Om 'beïnvloeding' te voorkomen worden burgers verre van de pers gehouden, net zoals juryleden in een strafproces. Praten met aanwezige journalisten kan leiden tot verwijdering uit de assemblee. Dit is nog niet gebeurd.

Het op deze vorm luisteren naar de burger was in 2011 geïntroduceerd door de coalitie van het conservatieve Fine Gael en de progressieve Labour Party. Aanleiding was niet een rijzend populisme, dat in Ierland tot dusver beperkt is gebleven tot de groei van het uiterst linkse Sinn Féin. Wat dat betreft is Ierland beter te vergelijken met Griekenland en Portugal dan met Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Ook met de kloof tussen burger en politicus is in principe weinig mis. In dit dunbevolkte land met een districtenstelsel hebben nogal wat burgers het mobiele telefoonnummer van hun afvaardigde.

Een spreekster richt het woord tot de leden van de Citizens' Assembly. Het eerste onderwerp is abortus. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Collectieve hebzucht

Na de bankencrisis was er evenwel argwaan ontstaan jegens de politieke klasse en andere leden van de gevestigde orde. Door een collectieve hebzucht waren de eilandbewoners na een periode van rijkdom aan de bedelstaf geraakt. De misbruikschandalen binnen de katholieke kerk en aanverwante instellingen - van scholen tot de beruchte wasserijen - hadden het cynisme nog verder vergroot. Daarom riep premier Enda Kenny een burgertop in het leven, die mocht delibereren over constitutionele vraagstukken. Het idee was om burgers meer bij de politiek te betrekken, bij complexe maatschappelijke onderwerpen.

'Er zaten toen 65 burgers in, en 32 kamerleden, waarvan drie uit Noord-Ierland', zegt Tim Arnold, de toenmalige assembleevoorzitter die een kijkje is komen nemen in Malahide. 'Ik vond dat een ideale combinatie. Nu is er gekozen voor louter burgers, iets waar ik bedenkingen bij heb. Juist dat samengaan tussen experts en leken vond ik goed werken.'

Een vaste gast bij de beraadslagingen is de politicoloog David Farrell, een van de academici die zeven jaar geleden in The Irish Times had gepleit voor deze burgertop. Een van zijn collega's Matthew Wall was destijds verbonden aan de Vrije Universiteit. 'De interesse uit Nederland voor de assemblee valt me op', zegt hij, tijdens een koffiepauze: 'Jullie burgerforum over het kiesstelsel was juist een van onze inspiratiebronnen, net als de bekende assemblee in het Canadese British Columbia. Trouwens, de Oude Grieken waren ons allemaal al ver voor.'

Volgens Farrell beleeft de parlementaire democratie moeilijke tijden en hebben burgers afgelopen jaar aangetoond een directere invloed te willen hebben op de politieke besluitvorming. 'Om die reden is zo'n burgertop een boeiend experiment, al is het geen tovermiddel.' Uit de feedback maakt Farrell op dat de deelnemers hun taak serieus nemen, maar hij betwijfelt of de burgertop echt leeft in den lande. 'Ik ben bang dat veel mensen niet op de hoogte zijn van het bestaan, maar dat zal eind april veranderen zodra het standpunt aangaande abortus bekend wordt. Dat wordt een mediacircus.'

Dat de wil van de burgertop leidt tot een wijziging van de grondwet, is de hoop van ex-minister van Justitie Nora Owen, die is komen kijken. 'Het is cruciaal dat de bestuurders straks iets doen met het advies, anders verdwijnt het vertrouwen in het parlement nog verder', aldus Owen, een nazaat van Fine Gael-oprichter en vader des vaderlands Michael Collins. Haar zus Mary Banotti, een oud-Europarlementariër, voegt eraan toe dat zo'n assemblee niet altijd werkt. 'Het moet om tastbare zaken gaan, die mensen echt treft. Abortus is daarom een geschikt onderwerp.'

Er bestaat ook scepsis jegens deze democratische vernieuwing. Dat heeft te maken met het beladen onderwerp. Abortus is al sinds 1861 wettelijk verboden, maar na een referendum in 1983 werd het recht op leven van het ongeboren kind zelfs vastgelegd in de grondwet. Het Achtste Amendement moest onder meer voorkomen dat progressieve rechters vrouwen konden helpen bij het 'omzeilen' van de wet. Later werd het verzacht met de bepaling dat abortus wel mag wanneer het leven - let wel: niet de gezondheid - van de moeder in gevaar is. Via een referendum werd ook het verbod op voorlichting over abortus opgeheven.

Celstraf door abortuspillen

Dagelijks reizen zwangere vrouwen - zij die dat kunnen betalen - naar Engeland voor een abortus. Anderen lopen kans op een celstraf door abortuspillen te bestellen. In 2012 overleed een Indiase vrouw uit Galway tijdens een bevalling, dit nadat artsen een abortus hadden geweigerd. 'U bent in een katholiek land', kreeg de 31-jarige vrouw te horen. De druk op de regering groeit het amendement aan te passen of te verwijderen. De sociaal-conservatieve Kenny wil er liever niet aan en ook andere politici zijn doodsbenauwd.

Dat heeft de verdenking gewekt dat de burgertop een sluwe politieke manoeuvre is. 'Deze burgertop is bedoeld om een referendum te faciliteren, om Fine Gael te beschermen tegen politieke schade', oreert Patrick Carr namens de anti-abortusclub Family & Life. 'Een Kamerlid kan tegen zijn kiezer zeggen: 'Je weet, ik ben pro-life, maar we kunnen niet tegen de aanbevelingen van de burgertop ingaan.' Onze overtuiging is dat de regering jullie straks als zondebok gaat gebruiken.' De aanval levert een vermaning op van voorzitter Laffoy.

Tegelijkertijd zien progressieve politici het juist als een manier van de regering om het probleem voor zich uit te schuiven. Ook de psychiater Veronica O'Keane, aanwezig namens Doctors for Choice, was aanvankelijk sceptisch, maar ze is inmiddels overtuigd van het nut van de burgertop. 'Een meerderheid van de Ieren staat positief tegenover abortus, maar op de radio en televisie krijgen anti-abortus activisten relatief veel zendtijd, zonder dat hun feitenvrije ideeën goed weerwoord krijgen. Deze bijeenkomsten zijn verfrissend, omdat er volop tijd is om cijfers en feiten te presenteren.'

O'Keane merkt op dat 'de zaal' kritischer staat tegenover de Pro Life-sprekers. Dat blijkt vooral bij de vraag en antwoord-sessies. Een priester van de rooms-katholieke kerk krijgt meteen de vraag hoe de 'compassie met moeder en kind' te rijmen valt met de vondst van weer een massagraf bij een opvangtehuis voor moeders met buitenechtelijke kinderen. De eerder genoemde Carr heeft moeite uit te leggen wat zijn organisatie concreet doet voor achtergestelde families. Scepsis ontmoeten de emotionele pro-lifers en cultuurstrijders uit Amerika met hun harde taalgebruik ('murderers', 'babykillers', 'horror').

De burgertop krijgt ruim aandacht in de media en is tijdens elke zittingsdag een populair onderwerp op Twitter. Eind april is de laatste abortus-sessie, waarbij de burgers stemmen en een adviesrapport opstellen. In de lobby van het viersterrenhotel zitten enkele assembleeleden na afloop met rolkoffers op de bus te wachten. 'Het is een eer om deze rol te mogen vervullen,' zegt een webontwerper uit Dublin, 'ik hoop dat ze ons advies niet negeren, want dan is al ons werk voor niets geweest. Het is bepaald geen dagje naar het strand, zoals je ziet.'

Binnenkort in deze serie

Strategieën
Welke lessen zijn er te trekken?

Eerder verschenen

Zweden
Een nieuwe school voor jonge politici in Zweden

België
Is een cordon sanitaire effectief?

Duitsland
Duitse mannen als vluchtelingen-buddy's

Frankrijk
En Marche! Politieke beweging in opkomst

Een goed idee voor Nederland

Burgers die bijeenkomen om over grote politieke vraagstukken na te denken, waarna ze een advies aan de regering uitbrengen het is een betrekkelijk nieuw fenomeen dat al in diverse Europese landen is uitgeprobeerd. Doel is telkens langs deze weg de fameuze kloof tussen burger en politiek te overbruggen. De democratische experimenteerdrift beperkt zich tot kleinere landen als België, Estland, Nederland en IJsland. Gemeenschappelijke ervaring: de brainstorm levert doorgaans frisse invalshoeken en ideeën op. 'Het blijkt telkens verrassend hoeveel interessante voorstellen in betrekkelijk korte tijd kunnen worden bedacht', constateert de Belgische politicoloog Kristof Jacobs, verbonden aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. Veel minder enthousiast is hij over wat regeringen met de resultaten deden.

Scepsis van media over dit soort initiatieven is daarbij ook een factor. Bij de Belgische G1000 in 2011, een initiatief van auteur David van Reybrouck en politicoloog Peter Vermeersch, hamerden journalisten op het feit dat de organisatie er niet daadwerkelijk in was geslaagd duizend betrokken burgers bij elkaar te krijgen, maar slechts 630. Dat kreeg net zoveel aandacht als de inhoudelijke voorstellen van burgers, die aangaven welke thema's in de politiek aan bod zouden moeten komen. De G1000-organisatie schoot ook zelf tekort, 'omdat ze ook in hun eigen ogen het belang van communicatie volledig hadden onderschat', zegt Jacobs. Met de resultaten werd niets gedaan en het bleef bij een eenmalige editie. In Nederland is het G1000-initiatief wel doorgegaan, zij het vooral op lokaal niveau. Zo wordt in Rotterdam in juni een burgertop georganiseerd.

Landelijk is D66-leider Alexander Pechtold als minister de initiator geweest van het Burgerforum Kiesstelsel in 2006. Na loting kwamen 140 burgers, evenredig verdeeld over de provincies, bijeen. Het leidde tot een advies waarin vooral een zwaarder gewicht aan de voorkeursstem werd aanbevolen. Maar het kabinet-Balkenende verwees die gematigde uitkomst botweg naar de prullenmand. Nog dramatischer gebeurde dat in IJsland. De resultaten van het burgerforum over de grondwet kregen zelfs instemming van de bevolking bij een referendum. Toch nam de regering het niet over. Die laatste stap is volgens Jacobs het grootste knelpunt bij dit soort initiatieven: 'Het probleem is dat politici vaak het idee hebben dat burgers op hun stoel plaatsnemen. Daardoor is de neiging groot de resultaten te negeren.' Maar soms pakt het wel goed uit. Het Ierse homohuwelijk kwam er, na een positief advies van de burgertop dat door een goedkeurend referendum werd gevolgd.

Fokke Obbema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.