Analyse Europa en de VS

Door Trump dringt zich de vraag op: kan Europa militair zonder Amerika?

President Trump zal woensdag op de Navo-top in Brussel naar verwachting Europa onder druk zetten om meer te besteden aan defensie. Hij houdt niet van de alliantie en dwingt  Europa na te denken over een toekomst zonder de Amerikaanse veiligheidsparaplu. Een gedachtenoefening met verrassende wendingen.

Een Amerikaanse Black Hawk-helikopter wordt gedemonteerd bij een grote verplaatsing van materieel in de haven van Rotterdam. Foto Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Europa heeft zo lang voor zijn veiligheid op Amerika geleund, kan het wel op eigen benen staan? Is het militair sterk genoeg om zonder Amerikanen een Russische dreiging te weerstaan? Daarover breekt men zich in Europese hoofdsteden het hoofd, zij het niet hardop. Spreek niet openlijk over datgene wat je vreest, anders roep je het over jezelf af, een bekende menselijke reflex.

Maar Donald Trump laat zich niet zo gemakkelijk wegdenken of -wensen. De Populistische Disrupter rukt als een strak geföhnde hoogblonde Simson aan de zuilen van het bestaande. Hij gelooft niet in bondgenootschappen, bevestigde mokkend de Navo-bijstandsverplichting en dreigt Amerikaanse troepen uit Duitsland terug te trekken.

Dat laatste kan een onderhandelingstactiek zijn om de Europeanen op de Navo-top van vandaag en morgen te pressen hun defensiebegrotingen te verhogen tot 2 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Ook bevindt zich om Trump heen een ring van ministers, Mattis van Defensie en Pompeo van Buitenlandse Zaken, die de Navo zeer toegewijd zijn.

America First 

Toch zijn de Europese regeringen er niet gerust op. Trump mag dan in zijn gedrag onvoorspelbaar zijn, in de uitvoering van zijn verkiezingsbeloftes is hij verpletterend consistent. Zijn kiezers zitten in de verarmde industriestaten en het conservatieve zuiden van Amerika. Gewone mensen voor wie de familie het allerbelangrijkst is. Daarna komen achtereenvolgens de kerk, het honkbalteam, de county, de staat, het land en helemaal aan het eind de wereld, zei pas de Amerikaanse consultant John Hulsman op een Navo-seminar in Den Haag. ‘De internationale orde interesseert deze mensen geen zier.’ Wel vinden ze het onverteerbaar dat die orde Amerikanen laat bloeden voor andermans veiligheid. Hulsman: ‘Die 2 procent gaat niet over geld, maar over eerlijkheid.’

Europeanen mogen dat zien als een simplistische voorstelling van zaken, Trump niet. Consequent bedient hij die kiezers. Hoever hij daarin zal gaan wat de Navo betreft, weet niemand, maar het dwingt de bondgenoten na te denken over het ondenkbare: een Europa zonder Amerikaanse veiligheidsparaplu. De Duitse kanselier Merkel heeft de marsorder gegeven: Europa moet zijn lot meer in eigen hand nemen.

Schuilen bij de VS 

De vraag is dan wat Europa in zijn eentje militair waard is. Niet veel, zo lijkt het voor wie de berichten leest over Duitse militairen die tijdens Navo-oefeningen bezemstelen op hun pantserwagens binden omdat machinegeweren ontbreken. ‘Onze schepen varen niet, onze tanks schieten niet en onze vliegtuigen vliegen niet’, zegt de Duitse denktankexpert Roland Freudenstein.

Dit bevestigt het aloude beeld: Amerika en Europa verhouden zich tot elkaar als Sparta tot Athene, als Mars tot Venus, als oorlogsgod tot liefdesgodin. Daar zijn geopolitieke, historische en culturele redenen voor. Amerika wil een supermogendheid zijn, Europa niet. Amerika bleef al 150 jaar gevrijwaard van oorlog op eigen grondgebied, Europa was slagveld in twee verwoestende wereldoorlogen. Uitgeput gaf het na 1945 voorrang aan de wederopbouw en het optuigen van verzorgingsstaten als buffer tegen radicale volksbewegingen. Voor zijn externe veiligheid zocht het graag dekking bij de VS.

Niet dat de Europeanen niks deden. Ze hadden grote mobilisabele dienstplichtigenlegers. Nederland beschikte in de Koude Oorlog over 913 tanks. Duitsland had een half miljoen man onder de wapenen. Niettemin bleef het beeld van een stoer Amerika en een slap Europa overheersend. Het idee dat de Europeanen ‘Nervous Nellies’ waren, zoals een Amerikaan het eens noemde, werd nog versterkt door de gretigheid waarmee zij na het wegvallen van de Sovjetvijand het vredesdividend incasseerden.

Dick Zandee van het Clingendael-instituut dreunt het moeiteloos op. Er werd flink gesneden in vuurkracht, het ‘ijzer’ werd van de hand gedaan. De dienstplichtigenlegers werden omgevormd tot compacte beroepsstrijdkrachten. Het accent lag niet meer op het verdedigen van het eigen grondgebied, maar op het uitvoeren van overzeese missies, zoals in Afghanistan. De krijgsmacht ging van territoriaal naar expeditionair. Gevolg: Nederland bezit nu nul tanks, het leaset er zestien van de Duitsers, alleen om de kennis te behouden. De Duitse strijdkrachten hebben nog 180 duizend manschappen in actieve dienst. Er zijn tekorten aan tankvliegtuigen, satellieten, drones, munitie, etc.

De Russen en de Amerikanen

En dat op een moment dat de Europanen in de tang zitten bij de twee mannen die elkaar maandag ontmoeten in Helsinki: Trump en de Russische president Poetin. De een zaait twijfel aan de Amerikaanse veiligheidsgarantie voor Europa, de ander heeft in 2014 met zijn inlijving van de Krim van Rusland weer een potentiële vijand gemaakt.

Stel nu het hypothetische, herhaal: hypothetische geval dat de Russen militair wat zouden willen ondernemen tegen de Europese landen. Wat kunnen die dan zonder Amerikanen? Zandee: ‘Niet een aanval op de Baltische staten tegenhouden. Maar een offensief tegen heel Europa ligt moeilijker voor de Russen.’ Europa staat volgens hem ook niet helemaal met lege handen. Het beschikt over wapens in het hogere geweldsspectrum, de Fransen en Britten hebben kernwapens. Het is allemaal niet zoveel als de Amerikanen hebben, maar genoeg om Rusland af te schrikken van al te drieste avonturen.

Het potentieel is er. Als je de defensiebudgetten van alle lidstaten van de Europese Unie bij elkaar optelt, beschikt Europa over het op een na grootste defensiebudget in de wereld, zelfs als je Groot-Brittannië niet meer meetelt. Zou Duitsland 2 procent van zijn bbp gaan besteden aan defensie, dan wordt alleen al de Duitse defensiebegroting groter dan de Russische, zegt Jamie Shea van de Navo.

De Black Hawk-helikopter. Foto Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Een probleem aan Europese kant is wel dat veel landen voor zichzelf soldaatje willen spelen zonder te letten op wat anderen doen. Dat leidt tot versnippering, dubbel werk, geldverspilling en materieeltekorten. De Europese luchtmachten vliegen met twintig soorten gevechtsvliegtuigen, de Amerikanen met zes. De EU probeert een einde te maken aan deze verbrokkeling. Door Trump, Poetin en de Brexit is er het urgente gevoel dat Europa ‘strategische autonomie’ moet verwerven.

Duitsland is extra tankbataljons aan het formeren. De militaire mobiliteit wordt verbeterd. Nu zijn troepenverplaatsingen moeilijk omdat de bureaucratie en infrastructuur sinds het einde van de Koude Oorlog niet meer zijn ingesteld op militaire transporten met zwaar materieel en gevaarlijke munitie. Er is aan de grenzen te veel papierwerk vereist; bruggen en spoorwegen zijn te zwak of te smal.

Voor Shea gaat het niet hard genoeg. Pas werd geoefend op het snel overbrengen van eenheden uit de Engelse Midlands naar Estland. Tegen het eind van de week waren de troepen niet verder gekomen dan België, schampert hij. ‘Europa is de enige regio in de wereld die zichzelf niet kan verdedigen.’

Europa moet investeren

Een westerse diplomaat relativeert die boude stelling. Shea heeft volgens hem als Navo-veteraan en atlanticus geen oog voor de structurele verwijdering die zich sinds het verdwijnen van de Sovjetvijand aan het voltrekken is tussen Europa en Amerika. Bush kreeg voor de Irak-oorlog niet de steun van Frankrijk en Duitsland, Obama nam de draai naar Azië. Trump maakt veel lawaai waardoor het lijkt alsof hij een breuk vertegenwoordigt, maar in feite is hij de voortzetting van iets wat al gaande was. Reeds voor hem besefte Europa dat het meer voor zichzelf moet zorgen.

De staat waarin de Europese strijdkrachten verkeren is soms alarmerend slecht, erkent de diplomaat. Het verhaal van de verbrokkeling, bezuinigingen en bezemstelen. Er moet hard gewerkt worden aan een Europese defensiemacht die haar mannetje staat. ‘Maar die hoeft niet hetzelfde te worden als de Navo maar dan zonder de VS.’

Weliswaar kan Rusland porren en klieren met zijn cyberacties, trollenfabrieken en gifgasaanslagen, maar er moet niet een nieuwe Sovjet-Unie van worden gemaakt. ‘Het heeft niet de middelen om West-Europa te bedreigen. Zelfs is het de vraag of het de Baltische staten zou willen binnenvallen. De oorlogen in Georgië en Oekraïne waren een reactie op ontwikkelingen binnen die landen zelf en hoeven elders niet herhaald te worden’, aldus de diplomaat.

Hij waarschuwt voor het risico dat we de vijandige intenties van Rusland overschatten en de militaire capaciteiten van Europa onderschatten. ‘Als je alle defensie-inspanningen van de EU-landen bij elkaar optelt, dan is dat meer dan wat Rusland doet. We zijn niet weerloos.’

Trump verwacht dat gesprek met Poetin makkelijker is dan Navo-top

Europa zet zich schrap voor de komst van Donald Trump. De Amerikaanse president lijkt van plan woensdag op de Navo-top zware druk te gaan uitoefenen op de bondgenoten om meer geld uit te geven aan defensie.

Dinsdag, vlak voor zijn vertrek naar Brussel, voorspelde hij zelfs dat zijn komende ontmoeting met zijn Russische collega Poetin het ‘gemakkelijkste deel’ zal worden van zijn Europese rondreis.

Hiermee zette Trump meteen de toon voor de Navo-top. De Europeanen zijn al weken bang voor een herhaling van de G7-vergadering in Canada. Toen maakte de president ruzie met de westerse leiders om een paar dagen later de vriendelijkheid zelve te zijn voor de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un. Met zijn provocerende uitspraak over Poetin heeft Trump de angst van de Europeanen alleen maar versterkt.

EU-president Donald Tusk was dinsdag bijna emotioneel. Hij richtte zich direct tot Trump. ‘Dear President Trump: Amerika heeft niet, en zal ook nooit, een betere bondgenoot hebben dan Europa. Vandaag besteden de Europeanen veel meer aan defensie dan Rusland, en net zo veel als China.’ Dat is goed voor Amerika, wat niet gezegd kan worden van de Russische en Chinese defensie-uitgaven, aldus de Pool.

Te midden van alle tumult was Navo-chef Jens Stoltenberg al een dag voor de top druk in de weer om de boel bij elkaar te houden. Hij wees erop dat de Europese defensiebestedingen aan het stijgen zijn en dankte Trump voor ‘zijn leiderschap’ in deze kwestie.

Meer over