'Door schrijven word je een ander mens'

Het liefst was hij muzikant geworden. Maar hij werd schilder, dichter en activist - waarvoor hij in een Zuid-Afrikaans gevang belandde. Breyten Breytenbach gidst ons langs inspiratiebronnen als Mandela, Lucebert en ah, Cesária Évora!

Breyten Breytenbach Beeld Els Zweerink

Er komt een uitgebreide mail van de Zuid-Afrikaanse dichter, schrijver en activist Breyten Breytenbach (77) op de vraag of hij een lijstje met boeken, schilderijen, muziek wil sturen die hem gedurende zijn leven hebben beïnvloed, en die ons, lezers, een beter begrip van zijn werk en van hem geven.

'You shouldn't ask me these questions', schrijft hij, want hoe kan je weten wie of wat je bewustzijn heeft gevormd, en is de mens niet een spectrum dat, afhankelijk van hoe het licht erop valt, steeds maar weer verandert?

Toch volgt er een bijna poëtische opsomming van mensen die hem zo eigen zijn geworden dat hij met ze praat in zijn slaap, van dichters tot strijders, van zangers tot schilders, van filosofen tot politici. Hij noemt de tred van Mandela, 'als die van een oude danser', de stem van Cesária Évora, 'met haar blootvoetse hart'. De doodsverachtende wanhoop van Malcolm Lowry, de vrolijke passie van Lucebert.

In de brief haalt hij Bob Dylan aan, die onlangs in een interview met Rolling Stone zei: 'Ik ben de hele wereld over geweest, ik heb orakels gezien en wensputten. Toen ik jong was, begreep ik ze niet. Pas nu ik terugkijk op mijn leven, zie ik wat ze betekenden.' Ik zou daaraan willen toevoegen: ik weet nog steeds niet wat ze betekenen. Ik mag dan nog steeds niks weten - maar mijn leven hangt ervan af.'

Twee weken later spreken we elkaar. Het is de dag na de avond dat hij voor een klein gezelschap heeft voorgedragen uit zijn nieuwste bundel, De zingende hand, met een selectie gedichten geschreven tussen 2007 en 2016.

Breytenbach is moe. De taxichauffeur die hem na de voordracht naar het hotel moest brengen, sprak niet een taal die hij verstond, en kende bovendien Amsterdam niet. Ze hebben uren rondgereden.

Maar hij is beminnelijk, en zegt: laten we beginnen.

1. Verhaal: Borges en ik

'Jorge Luis Borges was een speelse schrijver, die, typisch voor de tijd van het modernisme, van Freud en de psychiatrie en de dubbele persoonlijkheid, vragen stelde over het ik: wie ben ik echt, en wie wil ik zijn voor de buitenwereld? Dat deed hij het mooist in 1960 in het korte verhaal 'Borges en ik'.

Voor een schrijver is er natuurlijk nog een vraag: ben je de schrijver, of ben je het personage dat je schept? Schrijven is een proces van iets van jezelf blootleggen en tegelijkertijd iets maken. Je zou kunnen zeggen: in de loop van dat blootleggen word je een ander mens.

Jorge Luis Borges Beeld getty

In mijn werk heb ik veel alter ego's gecreëerd. Velen van hen kwamen voor de dag toen ik in Zuid-Afrika in de gevangenis zat - ik ben in 1975 verraden toen ik als lid van de ondergrondse Okhelabeweging op een vals paspoort terug ging naar Zuid-Afrika. In de gevangenis moest ik mij personen inbeelden, omdat ik in eenzame opsluiting zat en met niemand kon praten. Ik voerde diepgaande gesprekken met hen over wat ik had gedaan, wat ik ervoer. De vraag is nu: hoe autonoom zijn die personen? Ik denk daar de laatste tijd veel over na, en ik ben er niet zo zeker meer van dat ze níét echt bestaan. Dat neigt naar schizofrenie. Het is een voortdurende poging de grenzen te overschrijden, tussen nu en toen, tussen nu en wat nog komt. Tussen deze wereld en de schaduwwereld, het verbeeldbare en het niet verbeeldbare.'

2. Filosoof: Eihei Dogen

'Dogen, zenmeester en stichter van de Soto-school in Japan, leefde van 1200 tot 1253. Al vroeg zag hij de tegenstrijdigheid in de discipline van mediteren: als alle levende wezens al verlicht zijn, waarom zou je dan nog oefenen? Soto-zen richt zich op het meest essentiële van zen: er is niks te bereiken, en niks om naar uit te zien. Het kent bijna geen rituelen, het is alleen maar zitten en jezelf ledigen.

'Ik kwam in contact met Soto-zen in Parijs, in de jaren zestig. Ik was daar, na omzwervingen door Europa, als jonge Zuid-Afrikaanse kunstenaar beland. Het was de tijd van Alan Ginsberg en Jack Kerouac, van de Beat Generation, en ik was, net als zovelen toen, geïnteresseerd in filosofie, in hindoeïsme, in boeddhisme.

'Moon in a dewdrop - de maan in een dauwdruppel. Die zin komt als eerste in me op als ik aan Dogen denk. En deze: All mind is in the moon, and all moon is in the mind. Er is geen verstand behalve de maan, er is geen maan behalve het verstand. Het gaat over het oude raadsel van de maan: wat is dat voor ding, dat schijnende ding dat groeit en taant in de hemel, en waarvan we dachten dat het zijn eigen licht leverde, tot we beseften: het is een weerspiegeling van het licht van elders.

'Dogen heeft veel over de maan geschreven, maar ik zou het niet kunnen samenvatten. Hij schreef cryptisch, raadselachtig, maar niet met opzet. Wij zijn rationele mensen, wij kunnen alleen iets meester worden met begrip. Maar Dogen probeert je voor het voldongen feit van het onvoldongene te plaatsen. Je weet niet minder, maar op een andere manier. Dat is voor mij de tegenstelling tussen de maan en het verstand.'

3. Schilder: Lucebert

'In Parijs leerde ik via Karel Appel en Corneille de Vijftigers kennen. Bert Schierbeek, Remco Campert, Lucebert. Ik heb hem misschien maar twee keer ontmoet, maar Lucebert was voor mij de grootste van hen allemaal. Niemand kon de taal gebruiken en vervormen en nieuw maken zoals hij het deed. Hij was tegelijk heel Nederlands - natuurlijk. En tegelijk wist je: er zit meer achter. Lucebert was zich intens bewust van zijn tijd, van zijn voorgangers, van de Spaanse literatuur, van de Engelse, de Duitse - je voelde in zijn werk Brecht af en toe. Maar hij was nooit een epigoon, een imitator. Hij was een natuurlijke intellectueel, geen gekweekte. Ik bewonder hem vanwege zijn andersheid. Zijn waagmoed.

'Ik werd mij nooit zo bewust van de korstigheid, de textuur van woorden, als in het schrijfwerk van Lucebert. Hij was natuurlijk ook een schilder. Hij gebruikte zijn woorden als levende materie. Of ik hem een betere schilder of een betere schrijver vind, weet ik niet. Voor mijzelf - ik ben als beeldend kunstenaar opgeleid aan de kunstacademie in Kaapstad - is schilderen meer bevredigend dan schrijven. Niet alleen vanwege de lichamelijke inspanning; dat je, als je lang hebt gewerkt, vuil bent en moe en denkt: ik heb mijn avondmaal goed verdiend. Ook - dat klinkt misschien vreemd uit de mond van een schrijver - omdat het verbale in deze tijd zo overheersend is. Het is er in overdaad: de zogenaamde social media, de tweet, de kranten. Je wordt gebombardeerd door woorden, je kunt zelfs niet meer naar een schilderij kijken zonder een koptelefoon op je hoofd met een stem die uitlegt wat je ziet. Terwijl de materialiteit bij schilderen voorop staat, de beweging, de richting van de kwast - zelfs al is het werk narratief.'

Beeld Collectie Kranenburgh

4. Boek: Under the Volcano, Malcolm Lowry

'Lowry's meesterwerk over de alcoholistische Britse oud-consul die gedurende het Mexicaanse feest van de doden van kroeg naar kroeg door de nacht zwerft, is de ultieme beschrijving van de hellevaart, van het onpeilbare nada, het niets dat men vermoed achter de schilderijen van Goya, het grote zwart, de Middeleeuwen in Europa, de vrees voor wat je niet kent, voor de dood. Het is een ander niets dan het niets van Eihei Dogen, van het boeddhisme, en toch moet ik bij Under the Volcano ook denken aan Het boek van de doden, dat in Tibet wordt voorgelezen als iemand sterft. Het is een beschrijving van de verschrikkelijke dingen die je te wachten staan als je de verkeerde keuzen hebt gemaakt.'

'De ultieme beschrijving van de hellevaart, van het onpeilbare nada, het niets dat men vermoed achter de schilderijen van Goya.'

5. Zangeres: Cesária Évora

'Ah! Mijn oude minnares, mijn oude moederfiguur. De scheppersmoeder, de moeder met de vrijgevige heupen. Zonder schoenen, zonder pretenties, maar met een enorme erotische aanwezigheid, met een fles drank in de hand, en muziek maken zonder enige moeite, zoals Ella Fitzgerald. Het vloeit gewoon.

'Ik was zelf het liefst muzikant geworden. Muziek bespeelt de toppen van het gevoel, muziek gaat van alle kunstvormen het meest direct naar het hart. Als het goed gebeurt, staat muziek los van de persoon die die muziek voortbrengt. Dan is het eeuwig, zuiver, iets waarin je opgaat. Net als in goede poëzie.

'Leonard Cohen is voor mij een mannelijke personificatie van Évora. En als ik erover nadenk: Lucebert - Évora - Cohen: dat is voor mij één doorlopende lijn. Zij vertegenwoordigen de intuïtieve kunstenaars, en ik zou graag zijn zoals zij. Maar ik ben me te zeer bewust van mijn demon: dat ik geboren ben in Zuid-Afrika, een land met een verschrikkelijke geschiedenis, een land waar de dood ons allemaal in de weg zit. Ik heb me altijd verplicht gevoeld me daarover uit te spreken, ook in mijn werk. Je kunt niet alleen dichter zijn. Je móét activist zijn. Nu ook, nu we vastgenageld staan te kijken naar de onbeschrijflijke vernietiging van mensen in Syrië, denk ik: hebben we genoeg gedaan? Waar zijn de dichters, waar zijn de schrijvers, waar zijn de intellectuelen godverdomme, waar is onze missie naar Aleppo?'

Zangeres Césaria Évora Beeld HH

6. Dichter: Mahmoud Darwish

'Een andere dag zal aanbreken, het laatste gedicht in mijn bundel De zingende hand, is opgedragen aan Mahmoud Darwish, de in 2008 overleden Palestijnse dichter. Het is een hoopvol gedicht:

een andere dag zal aanbreken, een vrouwelijke dag
in vergelijking transparant, volledig in zijn gebrand,
een diamant en optochtelijk van verschijning, zonnig,
soepel, met lichtvoetige schaduw. Niemand
zal zin hebben in het zwaard van zelfmoord op afscheid.

'Mahmoud en ik delen een geschiedenis met ons land van herkomst. Ik Zuid-Afrika, hij Palestina' Beeld epa

Mahmoud was mijn vriend. Zoals kinderen alleen letten op elkaar, honden alleen letten op elkaar, oud-gevangenen alleen letten op elkaar, zo was er tussen mij en Mahmoud onmiddellijk een contact toen we elkaar ontmoetten. Hij was een heel ander persoon: een flamboyante dandy met stropdas en mooi gekapte haren, heel ontoegankelijk. Maar dan ineens zag je iets in zijn ogen, een vlam - net als bij Mandela.

'Mahmoud en ik delen een geschiedenis met ons land van herkomst. Ik Zuid-Afrika, hij Palestina. Iemand heeft eens geschreven: beide dichters hebben hun landen zien veranderen van een gevangenis in een abattoir.

'Ik herinner me mijn bezoek aan Ramallah in 2002, ik was erbij terwijl Mahmoud zijn gedachten voorlas aan mensen die in het donker over de heuvels aankwamen om naar hem te luisteren, schouder aan schouder stond dat hele theater vol. Hij begon met een gedicht, en dan werd het overgenomen door de ongeletterde mensen, zijn mensen, zíjn mensen. Hij stond in directe verbinding met hen. Zelfs met zijn meest ontoegankelijke verzen kon ieder doodgewoon persoon zich identificeren.'

7. Fotoboek: In Search of the San, Paul Weinberg

'Weinberg heeft drie decennia lang foto's gemaakt van de San, een bevolkingsgroep in zuidelijk Afrika die aan het einde van haar bestaan is gekomen. Dit boek toont de verlatenheid en de marginalisatie van de San. Ze zijn dragers van gebruiken waarvan ze niets meer weten. De taal is er misschien nog, de dans. Maar zoveel van de rest is verloren gegaan met de komst van de Europeanen: hun grond is hun ontnomen, hun geheugen. Ze weten niets meer van hun omgang met de maan, de geesten, de planten. Er zijn kunstmatige plekken, in de Westkaap, waar ze thuis zijn, maar het zijn plekken die toeristenoorden zijn geworden - je gaat erheen, net als in de tweede helft van de negentiende eeuw naar de Hamburgse dierentuin, waar inheemse volken werden tentoongesteld die samen met de exotische dieren waren geïmporteerd, en waar je ging kijken: zijn ze zoals wij, of zijn het dieren?'

Dit boek toont de verlatenheid en de marginalisatie van de San. Beeld HH

8. Film: Une histoire de vent, Joris Ivens

'Ivens, filmregisseur en overtuigd communist, heeft zijn leven lang documentaires gemaakt waaruit zijn politieke betrokkenheid bleek: over de Spaanse burgeroorlog, de Culturele Revolutie, over de onafhankelijkheidsbeweging in Indonesië. In 1988 maakte hij in China Une histoire de vent - een poging om de wind in beeld te vangen. Ik herinner me in het bijzonder het fragment dat hij in de woestijn zit en naar de wind kijkt, en dan denk ik meteen terug aan de film die in de jaren tachtig over mij is gemaakt, door een Chinese dame. Een deel van de film speelt zich af in een Amsterdamse binnentuin en gaat over de wind. Over de wind in de bomen. En over het verzoek, om als je sterft, begraven te worden bij een boom, om meegenomen te worden door de wind. Door de wind, en de vogels natuurlijk.

Beeld HH

'Zoals Ivens in Une histoire de vent terugblikt op zijn leven, zo doe ik dat ook in mijn laatste bundel. Het gevoel van terugblikken zit in het hele boek, maar in dit gedicht misschien wel het meest: 16 augustus 2016. Lees die laatste strofe:

Buig diep prevel
uit het onzichtbare daagde er licht
traag als ademhaling
en de maan is volledig
in blauwe bodemloosheid opgegaan.

'Daar zijn wij. En dat is... jammer. Gisteren, toen ik samen met Remco Campert in het Zuid-Afrikahuis werd geïnterviewd, keek ik naar hem en ik keek naar een fantastisch, wonderlijk, vol, lichtrijk leven. Maar dan zeg ik toch ook, want ik ben mens: nog, nog, nog! Meer licht - als Goethe op zijn sterfbed.'

Curriculum Vitae van Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach
(Bonnievale, Zuid-Afrika, 1939)

Dichter, prozaïst en beeldend kunstenaar.

1962 Vestigt zich in Parijs

1975 Wordt bij een bezoek aan zijn geboorteland gearresteerd wegens 'politiek terrorisme'

1982 Vrijlating

1984 De ware bekentenissen van een witte terrorist, roman over zijn gevangenschap.

Breytenbach schreef romans, dichtbundels en essays, waaronder De windvanger, Intieme vreemde, Woordvogel, Berichten uit de middenwereld. Deze maand verscheen De zingende hand (Podium).

Breytenbach verdeelt zijn tijd over Europa, Zuid-Afrika en de VS en doceert aan diverse universiteiten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden