Door de bank genomen

Het toneelstuk De Prooi over de val van ABN Amro gaat vanavond in première. De hoofdrolspelers spreken over hun karakters.

De pater familias van ABN Amro

Wie: Jaap Spijkers

Speelt: Jan Kalff, de voorganger van Rijkman Groenink als bestuurs-voorzitter. Later commissaris.

Pater familias die moet toezien hoe zijn bank uiteenvalt.

'Jan Kalff is een 78 toerenplaat te midden van mp3-spelers. Een man voor wie het menselijke aspect belangrijker is dan voor de generatie bankiers na hem. Wat hem tekent is dat hij, toen ABN Amro uit elkaar was gevallen, de telefoon heeft gepakt en heeft gezegd: jongens, als ik nog iets kan doen voor al die mensen die nu ontslagen worden, dan ben ik bereid mijn netwerk daarvoor in te zetten, kosteloos.

Johan Doesburg, de regisseur, zei tegen me: je had hem op dag één al te pakken. Er gebeurde iets toen ik dat pak aantrok en m'n haren op een bepaalde manier gekamd werden. Ik voelde een ander soort attitude onder mijn tegenspelers, wat ermee te maken heeft dat er in de cast een aantal jongere mensen zitten met een totaal andere vitaliteit. Toen merkte ik al dat ik met een mild oog naar hen keek.

Mannen als Kalff komen in veel toneelstukken voor, maar zelden als een hoofdpersonage, bijna altijd als collateral damage. Ze worden geofferd omdat ze niet de meest dramatische karakters zijn. We zijn meer geïnteresseerd in de lefgozers, in de Jiskoots van deze wereld.

Ik heb in de tijd van Groenink ook ergens wat geld belegd. Iedereen was aan het beleggen. Dan zat ik op de camping met vrienden in Frankrijk en die zeiden: nou, ik heb vandaag weer 1.500 euro verdiend. Met wat dan? Ja, m'n aandelen zijn omhoog gegaan. Het leek wel gratis. En iedereen probeerde mee te liften. Ik ook. Aandelen ABN Amro Global Fund. Ze zijn in waarde gehalveerd met de aanslagen op het World Trade Center. Dat was een duur spel, met echt geld. Dat vind ik ook het goede aan het stuk: dat hebzucht de motor is, en dat we er in die zin allemaal medeschuldig aan zijn.

Als ik de echte Jan Kalff zou tegenkomen zou ik hem wel een paar vragen willen stellen. Kalffs vrouw is bij hem weggegaan toen hij net bestuursvoorzitter werd. De kinderen waren juist het huis uit. Jarenlang heeft hij zich de tandjes gewerkt om voorzitter te worden en op het moment dat hij de grootste stap in zijn carrière zet, valt zijn partner weg. Daar is geen tweede vrouw voor in de plaats gekomen. Ik zou hem willen vragen: is het je dat waard geweest? Was het familiaire dat je vroeg van je medewerkers een compensatie voor thuis?'

Inlevingsvermogen was 'm vreemd

Wie:Mark Rietman

Speelt:Rijkman Groenink, bestuursvoorzitter ABN Amro. 'European banker of the year' in 2005. Twee jaar later,als zijn bank ten onder gaat,weggehoond als graaier en sociopaat.

'Ik huiver altijd een beetje om het woord te gebruiken, maar Groenink is toch een on-Nederlandse figuur. Een man die dertig jaar van zijn leven investeert in één wens: op de bovenste verdieping terechtkomen. En dat ook vanaf de eerste dag kenbaar maakt.

Zijn fatale zwakte is volgens mij zijn gebrek aan invoeling. Hij is iemand die razendsnel is in zijn hoofd, die van a naar f springt en al bij m aankomt als de rest nog bij c staat uit te hijgen. Dan kun je niet altijd het geduld opbrengen. In die zin was hij misschien een bankier van zijn tijd. Hij had de juiste energie en ambitie. Maar zijn persoonlijkheid werd ook zijn ondergang.

In het stuk zegt hij: 'Het leven is zoals het is: hard. Maar daarin ligt alles besloten: de pijn, de hoop en de schoonheid.' Dat klinkt hardvochtig, maar in wezen ben ik het ermee eens. Het leven ís een gevecht. Over de mensen die klagen dat ze hun baan verliezen, zegt Groenink in het stuk: dit zijn mensen die hebben gekozen voor domheid en niet accepteren dat leven een strijd is. Hij noemt Nederland een pamperland, waar de scherpe randjes zijn weggesneden.

De echte Groenink zei in een interview dat hij het als zoon niet had kunnen aanzien hoe zijn vader onder zijn mogelijkheden werkte. Zijn vader was arts; een getalenteerd, intelligent man, die als schoolarts werkte. En een totaal geregeld leven leefde. Elke dag om half vier thuis. Hij was iemand die er niet alles uithaalde, en zijn zoon gruwde daarvan.

Het had anders kunnen lopen met Rijkman Groenink. Als de fusie met ING was gelukt bijvoorbeeld. Achteraf werd gezegd dat ING de persoon Groenink niet zag zitten. Uiteindelijk gaat het om mensen die elkaar wel of niet kunnen verdragen. Als ik Wouter Bos hoor klagen dat Groenink hem als minister zo arrogant behandelde, heeft dat toch iets kinderachtigs. Ik snap het wel, ik zou hetzelfde hebben. Maar je ziet bij Bos dat Groeninks ondergang een soort genoegdoening betekende. Bos en Wellink hadden het kunnen tegenhouden. Je voelt dat daar humeuren en sentimenten een rol hebben gespeeld, kleinere motieven dan die het landsbelang hadden moeten dienen.'

Gokker met andermans geld

Wie: Hajo Bruins

Speelt: Wilco Jiskoot, baas van dezakentak van ABN Amro.De 'dealkeizer', geroemd om zijn onderhandelingstalent en kolossale netwerk. Antagonist van Rijkman Groenink; geldt als de enige die tegen Groenink is opgewassen.

'Jiskoot is als Iago in Othello: iemand die er zijn hand niet voor omdraait spelletjes te spelen omwille van de macht. Zodra hij macht tegenover zich heeft, wil hij daaraan tornen. Niemand krijgt vat op hem. Zelfs als hij er honderden miljoenen doorheen jaagt met een slechte beursgang van World Online en daarvan misschien iets meer weet dan hij loslaat, durft hij nog te zeggen: zie mij maar weg te krijgen. 'Als de ABP's en PGGM's van deze wereld gaan klagen dat ze op mijn voorspraak in World Online zijn gegaan', zegt hij, 'dan hebben zij een probleem, want ze zijn er zelf ingegaan.'

We hebben voor onze rollen natuurlijk allemaal De Prooi gelezen. Ik heb op internet veel opgezocht over de mannen, ik heb de gesprekken van de commissie-De Wit bekeken, waar je een goede indruk van de hoofdpersonages krijgt. Maar wat we niet hebben geprobeerd, is om die mensen na te spelen. Dan schiet je je doel voorbij. We hebben geprobeerd ze te karakteriseren zoals ze zich naar onze smaak zouden kunnen hebben gedragen.

Er is niets saaier om te spelen dan een boef die slecht is omdat hij slecht is. Alleen maar een klootzak acteren, een wellusteling, is niet interessant. In het geval van Jiskoot is er een aantal dingen waar hij enorm van kan genieten. Als je die lusten botviert aan de pokertafel is dat nog oké, maar als je dat doet bij een bank, met een maatschappelijk belang, is het fout. Die gedachtensprong heeft hij niet gemaakt, terwijl hij zo slim is.

De figuur Jiskoot is zo ongelooflijk ambitieus en beleeft zo veel plezier aan het scoren dat hij het zicht op de werkelijkheid verliest. Ik merk als ik hem speel een groot plezier in het verwerven van macht, in het elkaar de loef afsteken, in het net iets slimmer zijn dan al die andere slimme jongens bij de bank. Wat dat betreft is hij een van de ergsten, iemand die alles als een spel ziet, zonder veel verantwoordelijkheid af te leggen over de gevolgen als het misgaat. 'Luister, het is maar een spel', zegt hij in het stuk tegen zijn protegé. 'Maar je moet wel willen winnen. En als je dan toch nog verliest, dan zeg je: het is maar een spel.' Iemand die dat zegt is ongrijpbaar.'

De Prooi gaat vanavond in ­première in de Koninklijke Schouwburg Den Haag.

Toernee t/m 9 juni.

nationaletoneel.nl

Interview met Jeroen Smit, auteur van het boek De Prooi, vandaag in Volkskrant magazine.

Hoe maak je theater van een boek zonder dialogen?

Schrijfster Sophie Kassies bewerkte Jeroen Smits bestseller De Prooi voor het toneel. 'Voor mij was het gebrek aan dialogen geen probleem, maar een cadeautje. Het gaf me een vrijbrief om te zeggen wat ik wilde.'

Kassies koos er bewust voor de echte Rijkman Groenink en zijn bestuursgenoten niet persoonlijk te spreken. 'Dan zouden ze te dichtbij komen. Ik moet ze als personages kunnen zien. Als toneelschrijver mythologiseer je altijd een beetje. Als ik de mensen echt ken, lukt dat niet meer.'

Als werkpremisse koos Kassies: 'alles waarvan de waarde in geld wordt uitgedrukt, verliest zijn waarde'. 'De kern van De Prooi was voor mij dat de bank oploste in waardeloosheid omdat alles in geld en aandeelhouderswaarde moest worden uitgedrukt. Dat is ook in onze samenleving aan de hand. Als je zegt: een demente bejaarde kost ons zus en zoveel, dan heb je het niet over een mens, maar over een ding. En een ding heeft geen waarde.'

De dikwijls abstracte materie - geld, hedgefondsen, aandeelhouderswaarde - maakten het boek niet tot de makkelijkste bron voor een toneelstuk. 'Het lastige is om de balans te vinden tussen wat je wel en niet vertelt. Je kunt niet het hele boek van Jeroen Smit op het toneel vertellen. Je zoekt naar wat je van belang vindt om met de toeschouwer over te hebben. Want theater betekent voor mij ook: met z'n allen nadenken.'

'Toen ik het boek las dacht ik meteen: dit is een koningsdrama. Het drama zit hem er vooral in hoe de figuur van Rijkman Groenink kort voor zijn ondergang nog aan alle kanten wordt opgehemeld: hij is Nederlander van het jaar, krijgt een belangrijke onderscheiding binnen de internationale bankenwereld. En dan stort alles in. Een Shakespeariaanse wending.'

In de herfst van 2007 viel De bank.

Na 183 jaar werd ABN Amro opgepeuzeld door Fortis, Banco Santander en Royal Bank of Scotland. Het trio betaalde 72 miljard euro. Het beslissende duwtje richting de afgrond kwam begin 2007 van het Londense hedgefonds TCI. Het aandeel rendeerde te weinig, vond TCI. De bank zou meer geld opbrengen als ze in losse delen werd verkocht. Topman Rijkman Groenink wilde een fusie met het Britse Barclays, dat 60 miljard euro bood. Groenink verloor, de aandeelhouders wonnen. Als troost kreeg Groenink een gouden handdruk van 26 miljoen euro. Anno 2012 is het met miljarden euro's belastinggeld weer tot leven gewekte ABN Amro een schim van de machtige bank van weleer.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden