Door Bosnië getekend en gesneuveld

Hij maakte jong carrière in het leger, maar woensdag kwam daaraan een einde. Van Baal, 'boegbeeld' van de landmacht, hield zaken die in Srebrenica gebeurden onder de pet....

Theo Koelé

'ZITTEN we hier nog aan tafel met de bevelhebber van de landmacht?', vroegen voorzitters van de militaire vakbonden dinsdagavond aan luitenant-generaal Ad van Baal. 'Jazeker', was zijn antwoord. Een halve dag later is hij generaal b.d.

Van Baal heeft gisteren zijn portefeuille ter beschikking gesteld, zo liet demissionair minister De Grave van Defensie de Kamer weten. 'Ik heb zijn verzoek ingewilligd.' In feite is het andersom: De Grave had Van Baal gevraagd te vertrekken, maar Van Baal voelde er niets voor vrijwillig op te stappen. Niet goedschiks, dan kwaadschiks, moet de minister hem toen hebben voorgehouden.

Van Baal (55) is de eerste militair wiens kop rolt in de nasleep van de presentatie van het NIOD-rapport over Srebrenica. Daarin krijgt 'de landmachttop' het keiharde verwijt bewust informatie achtergehouden te hebben vóór, tijdens en na de val van de Moslim-enclave.

In de dramatische julidagen van 1995 was Van Baal de tweede man binnen de Koninklijke Landmacht, plaatsvervanger van luitenant-generaal Couzy. De inmiddels uit het leger vertrokken Couzy krijgt er in het NIOD-rapport als geen andere Nederlandse militair van langs. Maar het is Van Baal die de consequenties moet trekken. Overigens stelt het NIOD wel dat Couzy 'het Srebrenica-dossier' voor een belangrijk deel overliet aan Van Baal, die veelvuldig aanwezig was bij het topberaad van politici en militairen in Den Haag.

Van Baal vindt dat hem geen 'onwil' kan worden verweten bij het verstrekken van informatie. Feit is echter dat ook hij gegevens onder de pet hield die bij de politieke leiding van Defensie terecht hadden moeten komen.

Berucht is de verklaring van Dutchbat-officier Franken. Hij zette zijn handtekening onder een document waarin stond dat de troepen van de Bosnisch-Servische generaal Mladic zich correct gedroegen bij de aftocht van Moslims na de val van Srebrenica. Wel voegde Franken er aan toe '. . .voor zover het konvooien betrof die door VN-troepen werden geëscorteerd'. Van Baal kreeg het document onder ogen, maar 'vond het geen belangrijk stuk, heeft het in zijn bureaula gelegd en is het vergeten', zoals zijn baas Couzy later schreef.

Het document werpt een schril licht op de 'evacuatie' van de Moslims, en had derhalve bij toenmalig minister Voorhoeve terecht moeten komen. Ook een waarschuwing van Dutchbat-commandant Karremans over de situatie in Srebrenica, een maand voor het drama, zou door toedoen van Van Baal niet, of erg laat, de minister bereikt hebben.

Van Baal lichtte Voorhoeve in mei 1995 onvolledig in over misstanden bij het bataljon in Srebrenica. Van Baal moest een onderzoek instellen naar onder meer beschuldigingen van ontucht, gepleegd door Dutchbatters met (zeer) jonge meisjes. Hij kwam tot de conclusie dat er geen sprake was van 'structureel wangedrag', waarbij hij zich voornamelijk baseerde op sussende woorden van overste Karremans.

Enkele jaren later werd bekend dat militairen zich wel degelijk hadden bezondigd aan wangedrag, waaronder hoerenloperij. In NRC Handelsblad verdedigde Van Baal zich achteraf: '(. . . ) niemand kon de enclave toen in, en als mensen niet willen rapporteren, houdt het op'.

Tot commotie leidde, een half jaar na het Srebrenica-drama, de bevordering van overste Karremans waarvoor Van Baal verantwoordelijk was. Minister Voorhoeve was razend toen hij hoorde dat Karremans kolonel was geworden. Karremans was in de publiciteit afgebladderd, en was ook door Dutchbatters bekritiseerd. Gezien die 'bijzondere omstandigheden' had Voorhoeve op z'n minst tijdig geïnformeerd willen worden. Van Baal zei dat hij en andere topmilitairen dat 'gewoon niet goed aangevoeld hebben'.

Door 'Bosnië' is Van Baal naar eigen zeggen een ander mens geworden. Hij was in 1994 een half jaar lang de rechterhand van de Britse generaal Rose, leider van de VN-operatie in Bosnië. Van Baal ontmoette Mladic en diens politieke baas Karadzic. Hij omschreef hen later als oorlogsmisdadigers van het ergste soort. Tegen zulke lieden kón een Karremans niet opgewassen zijn.

Van Baal reageerde blij op het milde oordeel van het NIOD over Dutchbat. Zelf verdedigde hij de troepen de afgelopen jaren met uitspraken als: 'Ze werden geconfronteerd met een Apocalyps, geen enkele Nederlandse eenheid heeft sinds Korea zo onder druk gestaan'. Maar tegenover het begrip van het NIOD voor Dutchbat staat de kritiek op de landmachttop, Die noopte Van Baal - als 'boegbeeld', zoals hij zelf zegt - tot vertrek. Aan een fraaie carrière kwam gisteren een abrupt einde.

Als jonge veertiger schopte Van Baal het al tot brigade-generaal. Toen minister De Grave hem ruim een jaar geleden aanwees als Bevelhebber der Landstrijdkrachten, bereikte Van Baal de post waarop hij al geruime tijd zijn zinnen had gezet. Op die plek heeft hij volgens De Grave zeer goed gefunctioneerd. Onder de manschappen was Van Baal minder populair dan zijn voorganger Schouten. Die gold als een vaderfiguur, terwijl Van Baal afstandelijk en autoritair wordt genoemd. De minister wist dat hij risico liep met de benoeming. Ook Van Baal zelf kon er, zolang het NIOD-onderzoek duurde, niet zeker van zijn dat het goed zou aflopen. Hij is, zoals een generaal b.d. dezer dagen voorspelde, de fall-guy geworden, de man die sneuvelde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden