'Doodstraf is vooral voor armen'

Ruben Pata Sambo zit in de dodencel vanwege een moord die hij niet heeft gepleegd. 'Verdachten tekenen onder druk alles wat de politie ze voorlegt, ook Ruben.'

JAKARTA - Amerika had zijn Ruben 'Hurricane' Carter, de succesvolle bokser die ten onrechte ter dood werd veroordeeld. Hij zat bijna twintig jaar gevangen tot Bob Dylans protestlied Hurricane en een petitie van onder anderen Muhammad Ali leidden tot zijn vrijlating. Ook Indonesië heeft nu zijn Ruben: Ruben Pata Sambo, 72, uitgeprocedeerd en ter dood veroordeeld voor een moord, die hij niet lijkt te hebben begaan. Maar in tegenstelling tot zijn beroemde Amerikaanse lotgenoot is er weinig kans dat ook hij uiteindelijk gaat vrijkomen.


Ruben is uitgeprocedeerd en kan geen kant meer op. Zijn naam staat op de korte lijst van terdoodveroordeelden die dit jaar nog zullen worden geëxecuteerd. Op die lijst staat ook zijn zoon Markus. Samen met hem zou Ruben in 2005 de bloedige moord op een gezin op Sulawesi hebben beraamd.


Maar Ruben en Markus zijn onschuldig. De vier daders van de moord zijn gepakt, hebben bekend en zijn veroordeeld. Allevier hebben zij verklaard dat Ruben en zijn zoon niets met de zaak te maken hadden. Toch zitten Ruben en Markus in de dodencel. Erin geluisd door iemand die uit rancune hun naam had laten vallen bij de politie, en na een afgedwongen bekentenis ter dood veroordeeld.


De mensenrechtenorganisatie Kontras heeft zich het lot van Ruben Pata Sambo aangetrokken, en probeert van de zaak een cause célèbre te maken tegen de doodstraf: een schoolvoorbeeld van hoe de Indonesische rechtspraak disfunctioneert.


Kontras-coördinator Haris Azhar vreest dat zijn actie Ruben en Markus niet zal kunnen redden. Kontras is geen Bob Dylan en de justitie ligt niet wakker van een beetje drukte in Indonesische media. Azhar: 'De rechters zijn al te lang gewend aan aanvallen door de media, door corruptiezaken en dubieuze uitspraken. Zij zijn immuun voor aanvallen in de pers. Niemand zal daarom die executies tegenhouden. Straks zijn ze dood, en dan is er niets meer wat wij voor ze kunnen doen. Dat is het probleem met de doodstraf.'


Onschuldig veroordeeld

De zaak-Ruben bewijst volgens Azhar zonneklaar dat een land met een gammele rechtspraak als Indonesië de doodstraf niet zou moeten hanteren. Er gaat te veel fout, te veel mensen worden onschuldig veroordeeld. Vooral arme mensen.


Azhar: 'Met arme mensen doen ze hier wat ze willen, de politie, de officieren van justitie en de rechters. Verdachten hebben weinig opleiding en onder druk ondertekenen zij alles wat de politie ze voorlegt. Ook Ruben. Hij kreeg een bekentenis onder zijn neus gedrukt en heeft die getekend. Hij kreeg niet eens de kans te lezen wat hij tekende.'


Ruben heeft nooit schuld bekend. Hij was ten tijde van de moord thuis, met zijn zoon, én met een dochter, maar haar getuigenis werd door de politie geweigerd. Ook een neef was aangeklaagd, maar die kon met videobeelden van een bewakingscamera onomstotelijk bewijzen dat hij op het moment van de moord in zijn kantoor aan het werk was. De neef moest dus wel worden vrijgelaten. Ruben en Markus niet. Zij hadden geen videobeelden, en geen dure advocaat.


Dat is hun belangrijkste probleem, dat zij arm zijn, zegt Azhar. Rijke mensen, of mensen met toegang tot de macht, kunnen zich goede advocaten veroorloven en de rechtsgang beïnvloeden. Rechters luisteren eerder naar argumenten, of laten zich omkopen. Maar aan arme mensen valt niets de verdienen, zegt Azhar: 'De politie sluit de zaak af, en de rechtbank veroordeelt bijna zonder nog te kijken naar het bewijs dat is geleverd. In hoger beroep doen de hogere rechters hetzelfde. Zij hebben zoveel zaken af te handelen dat zij geen tijd willen verspillen aan een zaak waarin niets te winnen valt. Zij bekrachtigen gewoon het vonnis van de lagere rechtbank, en dan kunnen zij naar de volgende zaak.'


'Wij krijgen dit soort zaken aan de lopende band', zegt Azhar. 'De problemen beginnen altijd bij de politie. Die manipuleert zaken, de bewijsvoering is onprofessioneel, getuigenissen worden gebruikt of geweigerd, de geloofwaardigheid van getuigen wordt zelden gecontroleerd. Verdachten worden geslagen, urenlang verhoord en enorm onder druk gezet. Bekentenissen worden afgedwongen. Als er maar een veroordeling is, dan is het goed.' Ongeschoolde, arme mensen als Ruben hebben geen verweer, zegt Azhar.


Ruben is veroordeeld op grond van een verklaring van de hoofddader. Die heeft zijn verklaring later ingetrokken en toegegeven dat hij Ruben en zijn familie alleen maar een lesje wilde leren omdat hij een hekel aan ze had. De eerste verklaring werd wel, en de ontkenning niet geaccepteerd als bewijs. Die ene verklaring was genoeg om Ruben en Markus te veroordelen.


Haris Azhar: 'Dit soort zaken gebeurt aan de lopende band. Ruben is geen op zichzelf staand geval. Ik probeer positief te zijn, en hoop dat er verandering komt, maar ik zie die nog niet. Er zijn goede mensen bij justitie, politie en het ministerie, mensen die weten wat er mis is. Maar zij gaan nooit eens bij elkaar zitten om er wat aan te doen.'


De Indonesische minister van Justitie, Amir Syamsudin, zelf een voormalig advocaat, heeft in de media toegegeven dat gerechtelijke dwalingen voorkomen: 'Toen ik nog advocaat was ben ik veel zaken tegengekomen waarin rechters niet rechtvaardig waren. Er zijn zeker zaken geweest waarin mensen onschuldig werden veroordeeld.' Hij zegt de zaak te zullen bestuderen, maar sindsdien doet hij er het zwijgen toe.


Dodencel

De doodstraf wordt in Indonesië gemakkelijk gegeven. Vooral als het om drugsdelicten gaat. Zeker 130 personen zitten in de dodencel, onder wie een aantal westerlingen zoals de Britse Linsay Sandiford die is veroordeeld wegens drugssmokkel. Executies worden echter zelden uitgevoerd. Bijna vijf jaar werd er niet één terdoodveroordeelde geëxecuteerd en het zag ernaar uit dat dat zo zou blijven. President Yudhoyono zei nog dat handhaven van de doodstraf inging tegen de internationale trend om de doodstraf af te schaffen en daaruit putten mensenrechtenactivisten hoop dat ook hij die internationale trend zou willen volgen. Die hoop werd in maart de grond in geboord toen ineens weer een veroordeelde werd doodgeschoten en het Openbaar Ministerie liet weten werk te willen gaan maken van de executies van alle veroordeelden. Vorige maand zijn er opnieuw drie mannen geëxecuteerd en Ruben Pata Sambo kan een van de volgenden zijn.


De Amerikaan Rubin 'Hurricane' Carter werd vrijgesproken. Of het voor Ruben Pata Sambo, en zijn zoon ook gaat lukken valt te bezien: Rubin was een bekende bokser, Ruben is niemand.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden