Doodstil: een woon- en slaapdorpje

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek besluit vandaag zijn reportageserie over deze ontwikkeling....

Van het meest gefotografeerde plaatsnaambord van Nederland tot de brug is het 163 meter. Een vrouw op de fiets, een kruising, een grote, groene John Deere-tractor, wind in de bomen, Doodstil: 43 huizen, 120 inwoners, een bushalte.

'Maar de bus komt toch niet', zegt Annie van de Brug. Ze is naar buiten komen lopen om te vragen wat de vreemdeling belieft en ze heet in het echt Annie van der Veen. Zij draait al meer dan 25 jaar de brug over het Boterdiep en vandaag al twee keer. 'Alleen nog voor plezierbootjes, hè.'

Ja vroeger, dat wil zeggen, een half mensenleven geleden was het een leven van jewelste in Doodstil. Voorheen een landbouwdorpje, maar daar weet Meinardi veel meer van, en die woont op nummer 6. Hier geboren, altijd boer geweest hier, nu bijna 80 maar goed bij de tijd. Hij was ook de oprichter en eerste voorzitter van de buurtvereniging, en weet je hoe die heet?

'Springlevend.'

Meinardi zit in huis met een zeer been: de kniebanden verdraaid bij het voetballen. Hij is de amateur-historicus van het dorp dat eigenlijk geen dorp is maar een 'streekje' bij Zandeweer, waar hij regelmatig over schrijft in het blaadje van de buurtvereniging.

Praktisch het hele dorp was op de een of andere manier betrokken bij het werk op de boerderijen. Als knecht: de meeste boeren hadden drie tot zes vaste arbeiders; als meid bij de boerin in het voorhuis; als losse seizoenarbeider bij de oogst van het graan en de suikerbieten. Ze werkten na de zomer op de dorsmachine. Of bij het laden van bieten en het koren op de schepen voor transport naar Groningen. Druk was het toen op het Boterdiep.

Doodstil had bij de brug een eigen haventje met een laadplaats en ligplaats voor de korenschepen. Turfschipper Dijkema loste er ettelijke vrachten per jaar, die met paard en wagen werden rondgebracht door Compaan, de grootvader van groentenexpediteur Dick Com paan.

Alles gebeurde met de hand. Afhankelijk van de oppervlakte land varieerde het aantal paarden op de boerderij van twee tot twaalf. Op elke twee paarden werkte één paardenknecht. Bijna alle bouwboeren - zo heten hier de boeren die tarwe, gerst, suikerbieten, koolzaad, karwij, aardappelen, vlas verbouwden - hadden ook nog een beetje koeien en schapen, en daar zorgde de voerknecht voor.

Was het heel druk in de oogsttijd, dan hielpen ook de middenstanders, van wie er in Zandeweer en Doodstil toen een heleboel waren: tien kruideniers, drie bakkers, vijf kappers, twee schoenmakers, vier caféhouders, et cetera. Bij het afspreken van avondlijke visites (aov'ndpraot'n op z'n Gronings, avondpraten, alleen in de winter) en vergaderingen hield men rekening met volle maan; straatverlichting was er nog niet.

En nu?

Nu is Doodstil een dorpje als elk ander dorpje op het platteland: doodstil. Een woon- en slaapdorpje voor de meeste inwoners, een suburb als een buitenwijk van de grote stad, een Vinexwijk, Amstel veen. 's Ochtends en 's avonds was het er tussen het plaatsnaambordje en de brug jarenlang druk van auto's, drieduizend per dag, van mensen die naar en van hun werk ver weg gingen. Een nieuwe rondweg heeft de forensen uit andere dorpjes omgeleid en nu is het langs het Boterdiep in Doodstil de hele dag rustig.

Als er nou es geen buurtvereniging zou zijn geweest - die een zomerse barbecue organiseert en sjoelen om het kampioenschap van Doodstil en neut'n schait'n op tweede paasdag en de tuinverlichting tijdens de Groninger Week - dan gebeurde er helemaal niets meer in Dood stil. Behalve in strenge winters, want dan schaatsen ze in de Noorder Rondrit, een klassieker van 150 kilometer, over het Boter diep twee keer door Doodstil. Dat is ongeveer het enige dat onveranderd is gebleven.

Een half leven geleden begonnen de dorpen hun agrarische functionaliteit te verliezen en nu schrijven bestuurders in beleidsnotities dat hun gemeente is getransformeerd tot woongemeente, waarin ook kapitaalkrachtige stedelingen zich vestigen. Met als gevolg dat 'de tolerantie voor de agrarische bedrijfsvoering, die in het gebied zelf altijd als vanzelfsprekend gold, afneemt omdat de "nieuwe buren" er vaak niet in geïnteresseerd zijn en verweer voeren tegen effecten van agrarische bedrijfsvoering die zij als ongewenst beschouwen'. Dat kan de lucht van koeien zijn, maar ook het ochtendlijk gekraai van een haan.

De bus, een busje, komt alleen nog naar Doodstil als je hebt gebeld. Nummer 16 aan de Trekweg langs het Boterdiep, een voormalige arbeiderswoning, staat te koop voor fl.289.000,-. Aan de overkant van het daip woont in lange weekeinden en vakantietijd een Duits gezin. Het installatiebedrijf Bakker (gas, water, sanitair, hi-fi-sterreo) is nog de enige middenstander in Doodstil.

Aan de weg naar Zandeweer en aan die naar Kantens staan boerderijen. Typische Noord-Groninger akkerbouwboerderijen, waarvan de Hoijkinga-heerd een schitterend voorbeeld is: de kont gekeerd naar de weg, een dubbele kont want twee grote schuren, met daarvoor een luisterrijk woonhuis dat uitkijkt over het graanland naar waar het Wad moet zijn. De boer is zelf zijn enige arbeider, met een eigen machinepark en dat van de loonwerker in oogsttijd. Maar de erven van de boerderijen zien er, heel kenmerkend voor dit klassieke Noord -Groninger boerenland, nog net zo schoon en verzorgd uit als in de tijd dat arbeiders goedkoop waren.

En Doodstil, die naam?

Iedere Groninger weet dat til een brug is, een hoge brug, die er ook was bij die kruising over het Boterdiep. Een doods-til, volgens sommigen, omdat die lag op de weg naar de begraafplaats. Er zou eens een droeve stoet met doodskist en al doorheen gezakt zijn. Waar schijnlijker is dat bij dat bruggetje een zekere Doede gewoond heeft, die voor de landjonker op de nabije Menkemaborg (Uit huizen) tol inde bij die brug, zodat men sprak over Doede's til, wat Doodstil werd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden