Doodongelukkig in Hawaii

Paul Theroux wordt al sinds jaar en dag geobsedeerd door het fenomeen dubbellevens. In Doctor Slaughter portretteerde hij een jonge vrouw die overdags wetenschapster was en 's nachts call-girl, in Dr....

My Secret History volgde de levensloop van Theroux tamelijk nauwgezet: zijn jeugd in Massachusetts, zijn periode in Afrika als lid van het Amerikaanse Vredeskorps, zijn aanvankelijk moeizame schrijversbestaan, zijn vriendschap met een beroemde, uit Trinidad afkomstige schrijver (V.S. Naipaul) en zijn doorbraak als reisauteur. Toch verklaarde Theroux in een voorwoord dat alle personages aan zijn verbeelding waren ontsproten, en citeerde hij Evelyn Waughs dictum: 'I am not I: thou art not he or she: they are not they.'

Het is voor de lezer niet uit te maken waar in My Secret History precies de scheidslijn tussen autobiografie en fictie loopt, en voor de waardering van het boek doet dat ook niet ter zake. Wel valt te constateren dat Theroux er niet alleen behagen in schept zijn personages met een dubbelleven uit te rusten, maar dat hij er ook zichzelf een heeft aangemeten: naast zijn 'echte' leven beschikt hij ook over een fictief leven, zoals vastgelegd in My Secret History.

Dat Theroux van het fantaseren over dubbellevens geen genoeg kan krijgen, blijkt ook uit zijn nieuwste roman: My Other Life, waarvan vrijwel tegelijk met het origineel de Nederlandse vertaling verscheen. My Other Life, zo stelt Theroux in een mededeling vooraf, is een 'What if?'-boek: 'Het verhaal van een leven dat ik had kunnen leiden als alles anders was gelopen; het zijn denkbeeldige herinneringen.'

Als alles anders was gelopen? My Other Life vertelt over een hoofdpersoon die Paul Theroux heet, is opgegroeid in Massachusetts, naar het Vredeskorps in Afrika wordt uitgezonden, daar een Britse vrouw leert kennen met wie hij trouwt, als leraar in Singapore werkt, via Dorset naar Londen verhuist, doorbreekt met The Great Railway Bazaar, gaandeweg van zijn vrouw vervreemdt, waarop het tweetal uit elkaar gaat en hij uiteindelijk in Hawaii gaat wonen.

Al deze zaken maken deel uit van Theroux' biografie. Het verhaal van een leven dat hij had kunnen leiden als alles anders was gegaan is My Other Life dus niet. Het is het verhaal waarin sommige dingen anders verlopen, waarin sommige voorvallen zijn verzonnen, en waarin sommige personen niet zijn wie ze zijn. Waar precies de scheidslijn tussen feit en fictie ligt is voor de lezer opnieuw niet uit te maken, en het heeft er alle schijn van dat Theroux daaraan een duivels plezier beleeft.

Na een kort hoofdstuk over de curieuze, enigszins aan Allie Fox uit The Mosquito Coast herinnerende oom Hal, die zijn familie verrast met een 'ander leven' door plotseling met een roman te komen, verschuift het perspectief naar Paul Theroux. (Aan het eind van het boek zal blijken dat ook in de figuur van oom Hal veel van Theroux zit.) In het hoofdstuk 'The Lepers of Moyo' vertelt hij over zijn tijd bij het Vredeskorps in Malawi, waar hij een vakantie in een leprakolonie doorbrengt, de avances van een Amerikaanse verpleegster weerstaat en uiteindelijk de liefde bedrijft met een beeldschoon, zestienjarig melaats meisje, in het bijzijn van haar blinde grootmoeder. 'Papier is geduldig', merkt een Nederlandse missionaris tegen het eind van het hoofdstuk op, en dat is geen woord te veel gezegd.

In 'Poetry Lessons' zijn we in Singapore beland. Theroux is een zwaar onderbetaalde leraar die werkt aan zijn derde roman. Op een van de vele party's van de Amerikaanse ambassade komt hij een industrieel met dichtersambities tegen. Deze nodigt Theroux uit tegen een aanzienlijk hoger salaris zijn privédocent te worden. De man blijkt een hopeloze dichter, wiens enige publicaties pas na betaling tot stand zijn gekomen, en bovendien vraagt hij Theroux in zijn nieuwe boek een dankwoord op te nemen. Nadat vervolgens diens vrouw hem in een dronken bui probeert te verleiden en als dat mislukt zijn ontslag dreigt te arrangeren, besluit de arme schrijver het voor gezien te houden. Hij steelt een duur kunstvoorwerp, dat later bij Christie's dertienduizend pond oplevert, en koopt een huis in Londen.

Die stad is de locatie van het hoofdstuk 'Lady Max'. Deze aristocrate - een larger than life-creatie die niettemin overtuigt - neemt Theroux onder haar hoede, omdat ze gelooft, of zegt te geloven, dat hij een talentvol schrijver is. Theroux begint langzaam maar zeker enige status te krijgen in Londen. Waar hij aanvankelijk korte recensies voor de New Statesman schreef, waarin drie of vier boeken werden aangestipt, mag hij nu grote, gezichtsbepalende besprekingen leveren. De recensies van zijn eigen boeken worden ook steeds groter en lovender. Gaandeweg wordt duidelijk dat de klaarblijkelijk zeer invloedrijke Lady Max achter veel van deze ontwikkelingen zit. Alles lijkt prima te gaan, totdat ook zij de blijkbaar onweerstaanbare auteur seksueel benadert, uiteraard zeer tegen zijn wens in. Einde vriendschap, maar gelukkig is Theroux inmiddels beroemd genoeg om op eigen benen te kunnen staan.

De achttien hoofdstukken waaruit My Other Life bestaat, hebben meer het karakter van een reeks zelfstandige korte verhalen met dezelfde hoofdpersoon, dan dat ze een integraal geheel vormen. Het zijn afgeronde vertellingen, veelal elk met hun eigen bijfiguren, in verschillende stijlen geschreven. 'Lady Max' is sociale satire, 'The Lepers of Moyo' heeft een broeierigheid à la Conrad, 'The Shortest Day of the Year' heeft de suspense van Roald Dahl, en in 'A Part in a Movie' toont Theroux zijn doorgaans spaarzaam in praktijk gebrachte vermogen tot zelfspot.

De verhalen verschillen niet alleen van toon, maar spreken elkaar bovendien soms inhoudelijk tegen. In 'Poetry Lessons' heet het dat Theroux van de opbrengst van het gestolen kunstvoorwerp een Victoriaans huis in Londen koopt. In een van de laatste hoofdstukken, 'George and Me', gaat hij na Singapore in Dorset wonen en heeft hij nog steeds geen cent te makken.

Zelfs de hoofdpersoon lijkt niet in alle hoofdstukken dezelfde. De Paul Theroux die we kennen uit zijn reisboeken en zijn journalistieke werk is een zelfbewuste, superieure figuur, die over alles en iedereen zijn oordeel klaar heeft. De openingszin van My Other Life is vintage-Theroux: 'Als mensen van iemand zeggen: 'Of je vindt hem geweldig, óf je haat hem', dan krijg ik altijd het gevoel dat ik hem zal haten.' Wanneer hij in 'Traveller's Tale' de horden oliedomme of zelfingenomen journalisten de revue laat passeren die over hem of zijn werk hebben geschreven, is de toon aanvankelijk vertrouwd: ze kunnen niet lezen, ze kunnen niet schrijven en ze kunnen niet denken, die persmuskieten. Totdat er een Australische journaliste op bezoek komt, die liever over haar eigen reizen vertelt dan Theroux' visie op te reizen te aanhoren.

Een onuitstaanbaar wicht, zou je zeggen. Maar nee, Theroux komt tot de slotsom dat zíj de ware reizigster is, en hij slechts een broodschrijver.

Ondanks het verhalenbundel-achtige karakter van het boek, is er wel degelijk een rode draad: Theroux' gruwelijke spijt over het spaak lopen van zijn huwelijk met Alison (die in werkelijk Anne heet). Eerder schreef hij hierover in The Happy Isles of Oceania, maar daar vond hij aan het eind van het boek, tijdens de zonsverduistering van juli 1991 in Hawaii, wederom geluk in een nieuwe relatie.

In My Other Life blijft hij echter ook in Hawaii doodongelukkig. Al vroeg in het boek anticipeert hij op zijn ellende door zich in bijna extatische bewoordingen uit te laten over de genoegens van het gezinsleven. Misschien is het waar dat alle gelukkige gezinnnen gelukkig zijn op dezelfde wijze, maar dat betekent nog niet dat er niet onderhoudend en aanstekelijk over kan worden geschreven. Het latere verdriet is dermate ongepolijst opgeschreven, lijkt dermate weinig verwerkt, dat het haast niet te geloven is dat er hier sprake is van een 'What if'-verhaal.

Het voelbare, maar artistiek niet altijd even bevredigend opgeschreven verdriet, is een van de redenen waarom My Other Life als roman niet echt geslaagd kan worden genoemd. De onevenwichtige structuur is een andere. Maar het boek kent briljante delen. De ontmoeting met een dronken Anthony Burgess die bij Theroux thuis een idolate fan tot de grond toe afbrandt is in al zijn wreedheid ronduit schitterend, en de inmiddels al behoorlijk verziekte relatie van het echtpaar Theroux geeft het verpletterende tafereel extra resonans.

My Other Life bevat te veel staaltjes hoogwaardig schrijverschap, vlijmscherpe satire en uitdagende bespiegelingen om mislukt te kunnen heten. Maar het geheel is minder dan de som der delen. Jammer dat het een roman is en geen 'echte' autobiografie. Dan was het een beter boek geweest.

Paul Theroux: My Other Life. Hamish Hamilton, import Penguin Nederland, ¿ 35,60.

Paul Theroux: Mijn andere ik. Uit het Engels vertaald door Tinke Davids. Atlas, ¿ 49,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden