Doodleuk verder

Tien jaar geleden overleed de kleine omroepbaas Bart de Graaff. Wat is er over van zijn erfenis?

'Zijn zwarte Porsche', noemt Mirjam de Graaff de grootste erfenis van haar broer Bart de Graaff. 'Ik rij er elke dag in en dan hoor ik hoe hij mij aanspoort harder te rijden. Het kon hem niet hard genoeg.'


Live fast, die young was het motto van De Graaff en nu ook de titel van een boek over zijn leven, dat maandag verschijnt. Op 25 mei 2002, bijna tien jaar geleden, overleed hij op 35-jarige leeftijd. De Graaff heeft het televisielandschap in Nederland voorgoed veranderd.


Voor het eerst in 23 jaar betrad een nieuwe omroep het publieke bestel: BNN. In het programma Barts News Network op Veronica was de weg er naartoe een jaar lang te volgen. Een nieuwe publieke omroep creëren in de zendtijd van een commerciële zender, het was een grap die in 1998 werkelijkheid werd.


Deze week staat BNN in het teken van zijn tiende sterfdag. Met onder meer een nieuw boek, een nacht lang uitzendingen van oude programma's en de documentaire Bikkel uit 2008, blikt BNN terug op het leven van de kleine omroepbaas.


Vrienden en collega's zeggen dat De Graaff overal mee wegkwam. Volgens Maarten van Dijk, programmadirecteur van BNN, die al met De Graaff werkte in de Veronica-tijd, komt dit doordat je aan hem zag dat hij dingen deed die hij eigenlijk heel spannend vond. Voor De Stalkshow volgde De Graaff mensen een dag lang, en soms zelfs tot aan hun vakantieadres. 'Hij vroeg zich continu af: misschien vindt de gestalkte het wel helemaal niet leuk. Soms moest de crew Bart letterlijk het beeld in duwen. Hij wilde wel, maar vond het ook heel eng. Dat zag je en dat wekt sympathie op.'


'Na Bart is er veel meer brutale televisie gekomen', vindt zus De Graaff, die ook als regisseur voor BNN werkt en voorzitter is van de Bart de Graaff Foundation. 'Voor het programma Waar kan ik je 's nacht voor wakker maken? belde Bart midden in de nacht aan bij mensen als Gerard Joling en Marco Borsato. Dat lef is een duidelijke trend die hij heeft ingezet.'


Bart had een programma als PowNews volgens zijn zus fantastisch gevonden. 'Dat is zo'n programma dat je verschrikkelijk of geweldig vindt. Zo is het ook bij Bart: je houdt van hem, of vindt hem een ettertje.'


De Graaff maakte er zijn beroep van een ettertje te zijn. Na een koekjesreclame voor Bichoc ('Zeg maar nee, dan krijg je er twee') begon hij bij Veronica aan het jeugdprogramma Barts Omroep Organisatie Stichting, kortweg B.O.O.S. Voor BNN kneep hij Patty Brard in haar borsten, signeerde hij de witte motorkap van Hans Kraaij jr. met een zwarte viltstift en gooide hij een baksteen door de ruit van een pompstation. Hij maakte de weg vrij voor treitertelevisie: programma's als 6pack en PowNews danken hun bestaan mede aan hem.


Hij introduceerde ook een vorm van televisie waar de presentator als persoonlijkheid centraal staat. 'Bart droeg elk programma met zijn charme. De show draaide om hem', zegt Mirjam De Graaff. 'Toen hij er niet meer was, bleek het opeens heel moeilijk dat gat te vullen.'


Volgens Maarten van Dijk gebruikte De Graaff zichzelf als proefkonijn in zijn programma's. 'Op het ontstaan van ervaringstelevisie heeft Bart een grote invloed gehad. Al in de tijd van B.O.O.S onderging hij van alles, om vervolgens te vertellen hoe het was.' Zoals Barts Nieuwe Nier, waarin De Graaff een niertransplantatie kreeg. 'Je zag hem huilend in de uitzending, je zag zijn zwakte en zijn hoop.'


Het programma liet zien dat je open over ziektes kunt praten, vindt Van Dijk. 'Bart vroeg wat hij en de kijkers thuis wilden weten. Voor die tijd lag daarop toch een taboe.' De Graaffs werkwijze kreeg een vervolg in programma's als Je zal het maar hebben, waarin jongeren met aandoeningen worden gevolgd, en Over mijn lijk, een programma waarin jonge mensen worden geportretteerd die nog maar kort te leven hebben.


Erland Galjaard, programmadirecteur van RTL, roemt De Graaff vooral om zijn focus op jongeren. 'Hij heeft goed ingezien dat een omroep voor jongeren een gat in de markt was. Vervolgens heeft hij dat politiek heel knap klaargespeeld.'


Die mening deelt Van Dijk. 'Toen Veronica uit het publieke domein stapte, was de aandacht voor een jongere doelgroep volledig weg. Het was een blinde vlek van de omroepen.'


'Bart was bereid te knokken voor jongeren', zegt Galjaard. 'Hij nam hen serieus, maar liet tegelijkertijd zien dat een omroep zichzelf niet serieus hoeft te nemen. Die zelfspot ontbrak daarvoor op televisie.'


De nadruk op jongeren werkte. BNN wist in enkele jaren de gemiddelde leeftijd van de kijkers van Nederland 2 drastisch te verlagen: van 50 naar 36 jaar. Inmiddels zijn de kijkers met de omroep meegegroeid. De gemiddelde leeftijd ligt nu op 42 jaar. BNN lijkt de pure onderbroekenlol voorbij en maakt steeds meer geëngageerde programma's als Hart Nodig, waarin donoren worden geworven, en De Slag om Arnhem, waarin jonge mensen de oorlog herbeleven.


Toch zal De Graaff vooral worden herinnerd om de lol die hij trapte. Van Dijk: 'Veel programma's van Bart waren niet geëngageerd. Een programma als Teringtubbies (Een parodie op het peuterprogramma Teletubbies) was 'kwajongensachtige lol'. 'Bart was entertainer, wilde heel graag dat mensen om hem lachten. Hij wilde legendarisch zijn. Daarin is hij behoorlijk geslaagd, denk ik.'


Op 21 mei wordt het boek Bart - Live fast, die young gepresenteerd. Nederland 1 en 3 zenden onder meer de documentaire Bikkel en oude programma's uit.

Sophie Hilbrand (36), presentatrice bij BNN

'Bart heeft mij enorm geïnspireerd. Zijn manier van televisiemaken zie je vooral terug in programma's als 6Pack, waarbij ik ooit begon. Die gein die hij ook had, is onderdeel geworden van mijn programma's.


'Waarin hij ook de eerste is geweest, is het opzoeken van grenzen en daar dan net iets overheen gaan. Dat je als kijker die angst meebeleeft.


'Bij het programma Waar kan ik je 's nachts voor wakker maken, zag je dat hij dacht: Ik kan dit eigenlijk niet maken. Toch deed hij het, en vrijwel iedereen bij wie hij aanbelde, vond het leuk. Met zijn voorkomen kwam hij ermee weg. Die Bartfactor van het opzoeken van grenzen, zit nog steeds in het dna van BNN.


'Ik vond De Stalkshow het geestigst. Echt tot het uiterste gaan, mensen volgen tot hun vakantie, dat vond hij zelf ook heel spannend. Ik denk dat hij de manier van met elkaar omgaan ook heeft veranderd. Tijdens een interview Patty Brard in haar tieten knijpen, dat had ik daarvoor nog nooit gezien.


'Helaas heb ik Bart nooit ontmoet. Ik kwam bij BNN werken vlak nadat hij was gestorven. Ik weet nog dat ik net voor zijn overlijden een groot interview met hem las in het Volkskrant Magazine en dacht: ik hoop dat ik hem ooit nog ga ontmoeten. Helaas.'


Tim Haars (30)bekend van 6pack en New Kids

'In 1990 was ik voor het eerst op tv. Ik was 10 en deed een robot na in BOOS. Bart kwam diploma's uitreiken op basisschool de Wegwijzer en toen heb ik hem gewoon aangesproken. Ik zei dat ik een robot kon nadoen. Hij zei: 'Laat maar zien.' Een maand later zat ik in het programma. Het was een heel mooie ervaring, de hele school sprak erover. Als je 10 bent is tv iets magisch en Bart de Graaff was dat helemaal.


'Wat ik goed vond aan BOOS was dat hij kinderen niet kinderachtig behandelde. Je ziet nog weleens dat kinderen heel erg gepamperd worden op tv. Zelf maak ik ook kinderprogramma's en probeer ze als gelijke te benaderen, niet als kindervriend.


'Bart luidde het begin van de belevings-tv in. Voorheen had je alleen maar pratende hoofden op televisie: 'Ik ben de presentator en dit is mijn tekst.' Oersaai vind ik dat. Bart gebruikte zijn persoonlijkheid, dat zag je toen nog niet zo vaak.


'Hij liet ook zien dat je met weinig geld veel kan doen. Hij ging gewoon met een camera op pad, bijvoorbeeld om 's nachts BN'ers wakker te maken. Bij 6pack zijn we door die mentaliteit geïnspireerd geraakt. De opkomst van brutale televisie, daar heeft hij zeker aan bijgedragen. Bart is classic.'


Matthijs Kleyn (32), Jakhals Thijs in De Wereld Draait Door

'Ik kan me alle programma's van Bart de Graaff nog herinneren. Na school ging ik meteen naar huis om BOOS te kijken. Ik mis hem echt als programmamaker, ik vind hem de grootste televisiester die Nederland heeft voortgebracht.


'Soms kon ik bijna niet ademen van het lachen. Zijn typetjes, zoals de weerman Giel de la Tourette, doe ik al mijn hele leven na. Naast die hilarische typetjes vond ik De Stalkshow geweldig. Bart kwam met alles weg. Hij kon midden in de nacht sushi eten met Marco Borsato.


'Als presentator heeft hij me niet echt beïnvloed. Ik hou erg van de flauwe humor van Bart, maar De Wereld Draait Door is toch wat serieuzer. In kleine dingen zie je zijn invloed wel terug. Als ik in de lach schiet bij een presentatietekst, denk ik aan Bart. Presenteren mag sinds hem allemaal wat minder serieus. De Jakhalzen heeft qua brutaliteit wel een Bart de Graaff-touch. Het is gedurfde televisie. Bart heeft laten zien dat je kunt afwijken van de Hilversumregels.


'Bart overleed drie weken na Pim Fortuyn. Bart raakte helemaal ondergesneeuwd door de meest ingrijpende dood die Nederland heeft gekend. Tien jaar later vind ik dat nog steeds oneerlijk. Bart verdiende meer aandacht.'


CV

196716 april geboren in Leiden

1976Komt onder een auto en loopt een infectie op die zijn nieren aantast. Door de nierziekte ontwikkelt hij een groeistoornis

1987Is voor het eerst te zien op televisie in een koekjesreclame

1989Krijgt eigen televisieprogramma op Veronica: B.O.O.S.

1997Ontvangt donornier

1998Richt zijn eigen publieke omroep op: BNN

1999De donornier wordt afgestoten. Daarna ligt hij geregeld in het ziekenhuis. Onder meer met mondkanker en een herseninfarct

2002Op 25 mei overlijdt hij op 35-jarige leeftijd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden