NieuwsBrazilië

Dood zwarte man wekt woede in Brazilië, racismedebat komt weer op gang

João Freitas zou zomaar kunnen uitgroeien tot de Braziliaanse George Floyd. Zijn gefilmde dood deed vrijdag duizenden Brazilianen de straat opgaan. Maar het Braziliaanse racismedebat begint pas net een groter publiek te bereiken en het idee van de ‘raciale democratie’ is hardnekkig.

Betogers in de Braziliaanse stad São Paulo protesteren tegen de gewelddadige dood van een zwarte man donderdag in Porto Alegre.Beeld AP

De zwarte 40-jarige lasser João Alberto ‘Beto’ Silveira Freitas werd donderdagavond voor een filiaal van supermarktketen Carrefour in de stad Porto Alegre door twee witte bewakers zwaar mishandeld. Een video toont hoe de een Freitas vasthoudt terwijl de ander hem met zijn vuist in het gezicht slaat. Op andere beelden is te zien dat reanimatie tevergeefs is. De winkelbewakers werkten voor een particulier bedrijf, een van hen was lid van de militaire politie.

Zwarte mannen zijn dagelijks slachtoffer van (politie)geweld in Brazilië. Een greep uit de data: in 2019 doodde de politie van deelstaat Rio de Janeiro 5.980 mensen, 95 procent man, 70 procent van hen ‘zwart’ of ‘bruin’, 10 procent ‘kleur onbekend’ en iets minder dan 20 procent ‘wit’. De lokale overheid van Rio de Janeiro houdt zelf de cijfers bij. In voorgaande jaren was de verhouding vrijwel hetzelfde, telkens is zo’n 80 procent van de politiedoden zwart, bruin of onbekend.

De meeste zwarte slachtoffers sterven anoniem en verdwijnen in statistieken die amper stof doen opwaaien. João Freitas niet, want net als bij Floyd werden zijn laatste momenten gefilmd. En ook Freitas zou hebben gezegd: ik krijg geen adem - al zijn zijn laatste woorden in de video niet te horen. Zijn dood kreeg bovendien extra lading omdat die plaatsvond op de vooravond van 20 november, de Braziliaanse Dag van Zwart Bewustzijn.

In São Paulo stichtten demonstranten brand in een winkel van Carrefour.Beeld EPA

Slavernij

‘We werden wakker met het nieuws van João. Een vreselijk begin van een belangrijke dag’, zegt Daniel Teixeira van de zwarte burgerrechtenorganisatie Ceert in São Paulo. Afro-Brazilianen memoreerden vrijdag het einde van de slavernij - die Brazilië als laatste land in de Amerika’s in 1888 afschafte - en het verzet van de 17de-eeuwse Afro-Braziliaanse leider Zumbi dos Palmares.

20 november veranderde door de dood van Freitas in een dag van protest. Onder andere in Porto Alegre, Brasilia, São Paulo en Rio de Janeiro gingen groepen de straat op. De woede richtte zich op winkelketen Carrefour, een filiaal werd vernield, andere winkels moesten hun deuren sluiten. In de nacht van vrijdag op zaterdag schilderde een kunstenaarscollectief de woorden ‘Vidas pretas importam’ op het asfalt van de Avenida Paulista in het centrum van São Paulo, naar voorbeeld van de Black Lives Matter Boulevard in Washington DC.

Terwijl die eerste woedeuitbarsting wegebde, zetten op zaterdag de president en de vicepresident de toon. Raciale spanningen worden volgens Jair Bolsonaro ‘geïmporteerd’ om de Brazilianen te verdelen. ‘Men’ is uit op de macht, zei hij. Zijn tweede man, generaal Hamilton Mourão, beweerde dat racisme niet bestaat in Brazilië.

Bolsonaro diste in een videoboodschap, waarin hij Freitas niet noemde, nogmaals het idee van de Braziliaanse ‘raciale democratie’ op, een theorie daterend uit de jaren dertig die stelt dat in het gemengde Brazilië ras geen rol speelt. ‘Brazilië heeft een diverse cultuur, uniek in de wereld’, stelde de president. Hij ziet iedereen in dezelfde kleuren: ‘Groen en geel.’

Ontkenners

De raciale democratie is een mythe die door wetenschappers vaak is ontkracht, maar onder gewone Brazilianen hardnekkig standhoudt, zegt Teixeira. En de president helpt eraan mee. ‘We hebben een regering van ontkenners.’ Zijn hoop is gevestigd op de samenleving die ‘ondanks de overheid’ met zichzelf in debat is.

‘Met George Floyd in de VS begon ook de discussie in Brazilië’, zegt hij. De gewelddadige dood van Freitas viel in vruchtbare aarde. ‘Ook witte Brazilianen beginnen in te zien dat het racisme systemisch is, dat het geen incidenten zijn. Dit dringt langzaam en voor het eerst door tot mainstream Brazilië.’

Terwijl Teixeira voorzichtige hoop koestert, is de Afro-Braziliaanse columnist Thiago Amparo van de linkse krant Folha de São Paulo vooral ‘vermoeid’ en ‘sceptisch’. Vermoeid vanwege alweer een zwart slachtoffer: ‘Elke 21 minuten komt een zwarte Braziliaan om door politiegeweld, dat is de harde situatie waarin we leven.’ En sceptisch over de kansen op verandering: ‘Zwarte politici zijn in de minderheid. Parlementariërs doen geen enkel beleidsvoorstel om zaken te veranderen, ze delen alleen hun medeleven. Van de president krijgen we zelfs dat niet.’

Een vrouw in een Carrefour-filiaal in Rio de Janeiro met een spandoek waarop de tekst ‘Carrefour moordenaar’ geschreven staat.Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden