Dood in de middag

De Britse huisarts Harold Shipman wordt ervan verdacht ruim driehonderd bejaarde vrouwen te hebben vermoord. Woensdag begint het openbaar onderzoek naar een van de grootste seriemoorden uit de geschiedenis....

In een bejaardenwoning te Hyde, een keurig dorp niet ver van Manchester, zit een oudere dame roerloos in haar stoel. Het hoofd ligt op haar schouder. Op het dressoir staan de foto's van haar kinderen en kleinkinderen tussen vakantiesouvenirs, porseleinen bordjes en een enkel zilveren schaaltje.

Haar huisarts Harold Shipman, een ogenschijnlijk vriendelijke en onvermoeibare dorpsdokter, is na het onheilstelefoontje onmiddellijk gekomen. Hij tilt haar oogleden op. 'Ze is dood', constateert hij. 'Mogelijk een beroerte. Ze had de laatste tijd al vaker klachten.' Een ambulance is volgens hem niet nodig, een lijkschouwing evenmin. De vrouw is hoogbejaard. 'Dood door ouderdom', schrijft hij in de overlijdensakte.

Het lijkt het begin van een Agatha Christie-mysterie. Alleen zou de koningin van de misdaadroman de rest van het verhaal waarschijnlijk te fantasievol hebben gevonden. In de 24 jaar van zijn loopbaan zal huisarts Harold Shipman honderden keren de dood van een hoogbejaarde maar gezonde vrouw constateren, die hij zelf met een dodelijke injectie heeft vermoord.

Behalve de dokter weet niemand hoeveel. Shipman (55) zwijgt. Hij zit voor de rest van zijn leven in de gevangenis, waar hij elke morgen om zes uur opstaat, zorgvuldig zijn grijze baard coiffeert en zich daarna bezighoudt met zijn nieuwe werk: het omzetten van J.K. Rowlings Harry Potter-serie in braille. In de avonduren is hij een medische vraagbaak voor medegevangenen die niet worden afgeschrikt door zijn reputatie.

De regeringsonderzoeker Richard Baker onthulde begin dit jaar dat het totale aantal slachtoffers wel driehonderd kan zijn. 'In de 24 jaar van zijn praktijk schreef Harold Shipman 541 overlijdensakten. Het gemiddelde voor een huisartsenprakijk in Groot-Brittannië lag in die periode op 210', zei hij in het onderzoeksrapport.

Elaine Oswald is een van degenen die mogelijk een moordaanslag van Shipman overleefden. Ze bezocht de dokter in 1974, toen hij praktijk hield in het dorpje Todmorden. Enkele uren nadat ze op zijn spreekuur was geweest, spuugde ze bloed en werd ze naar het ziekenhuis gebracht. Daar werd een overdosis heroïne geconstateerd.

Tussen mei 1974 en september 1975 steeg het aantal sterfgevallen in Todmorden met 40 procent: Harold Shipman - toen nog een jonge ambitieuze dokter - tekende de meeste overlijdensakten.

Niemand rook op dat moment onraad. Als later blijkt dat de jonge dokter zich schuldig heeft gemaakt aan drugsgebruik, wordt hij slechts disciplinair gestraft. Hij verlaat de praktijk in Todmorden, maar zet zijn lugubere werk voort in een groepspraktijk in Hyde bij Manchester.

Zijn prooi zijn vrijwel altijd hoogbejaarde vrouwen. Telkens treedt de dood tussen twee en vier uur 's middags in, telkens is de vrouw alleen en bijna altijd wordt ze volledig gekleed gevonden in een stoel - nooit in een nachthemd op bed.

'Harold Shipman was geen sadistische griezel zoals Thomas Harris' creatie Hannibal Lecter, noch had hij een financiële of seksuele drijfveer. Hij was geobseerdeerd door macht. Hij had na de lunch de aandrang om te moorden zoals een ander de aandrang heeft om een wandeling te maken of een uiltje te knappen', zal de politie;psychiater later schrijven.

De nabestaanden missen het wantrouwen van 'Miss Marple'. Ze berusten in het oordeel van hun huisarts - 'een natuurlijke dood' - zij het vaak hevig geëmotioneerd: moeder leek nog zo gezond, ze was actief in het kerkbestuur, ze zou binnenkort nog naar het Heilige Land reizen, ze stond nog regelmatig achter de bar bij het clubhuis of ze had gisteravond gedanst op het feestje van haar liefste kleinkind. Tegelijkertijd beseffen de nabestaanden dat niemand het eeuwige leven heeft. 'Bedankt voor wat u allemaal voor moeder heeft gedaan', krijgt Shipman vaak te horen.

De autoriteit van Harold Shipman is lang onaantastbaar. Hij is een respectabel man, een ervaren huisarts: iemand tegen wie een met Victoriaanse waarden opgegroeide generatie opkijkt. Er wordt wel geroddeld in het dorp en de begrafenisondernemer vindt het opvallend dat hij zoveel werk dankt aan één arts. Ook collega's fronsen soms de wenkbrauwen over het grote aantal patiënten van Shipman dat overlijdt. Maar de politie ziet geen heil in een onderzoek.

Uiteindelijk is er net als in een Aga;tha Christie vrouwelijke intuïtie nodig om de dader te kunnen pakken. De Miss Marple is de advocate Angela Woodruff, die op speurtocht gaat nadat ze ongebruikelijke slordigheden in het testament van haar moeder ontdekt. Als zij de hierin opgevoerde getuigen opzoekt en die van niets blijken te weten, zet zij de politie op het goede spoor.

Op 5 oktober 1998 zit Harold Shipman op het politiebureau. 'U heeft op 11 mei om drie uur een huisbezoek afgelegd. Daarna bent u met de grootste spoed teruggegaan naar de praktijk, waar u op de computer de status van de patiënt veranderde. Dat deed u al om drie minuten en 39 seconden over drie. Waarom?', vraagt de rechercheur.

Shipman geeft geen antwoord. De rechercheur: 'Het is volkomen duidelijk. U was om drie uur bij haar thuis, heeft haar mouw opgerold, een dodelijke injectie gegeven en besloot daarna meteen de moord te verdoezelen.'

Vijftien keer legt de rechercheur hem een soortgelijk geval voor. Vijftien keer mag de rechercheur ook zelf de conclusie trekken. Op het kerkhof van Hyde worden intussen vijftien lijken opgegraven, die daar nog niet zo lang geleden op waardige wijze ter aarde zijn besteld. Behalve bij Angela Woodruffs moeder vinden lijkschouwers in de dode lichamen van nog veertien andere hoogbejaarde vrouwelijke patiënten van dokter Shipman een dodelijke hoeveelheid diamorfine, de medische term voor de drug heroïne.

De veroordeling van 'Dr. Death' tot levenslang neemt de onrust niet weg. De nabestaanden hebben een dader maar geen motief, de nabestaanden van alle andere overleden patiënten van Harold Shipman verkeren in martelende onzekerheid. Veel Britten zien hun eigen huisarts ineens als potentiële moordenaar.

Drieëntwintig nabestaanden van mogelijke slachtoffers verenigen zich in het comité 'Slachtoffers van Harold Shipman', dat de Britse regering weet te overreden de openbare hoorzitting te houden die woensdag in Manchester begint. Hier zal een onderzoekscommissie onder leiding van de bekende rechter Dame Janet Smith de doodsoorzaak van 466 patiënten van Shipman proberen te achterhalen.

Behalve over de omvang van de misdaad moet het onderzoek vooral antwoord geven op de vraag hoe het heeft kunnen gebeuren. 'Waarom heeft Harold Shipman zo lang kunnen doorgaan met het vermoorden van mensen?', zegt Helen Blackwell, de dochter van de onverwacht op 68-jarige leeftijd overleden Bertha Moss, een van de initiatiefnemers van de hoorzitting. Peter Wagstaff, wiens moeder Kathleen een van Harold Shipmans slachtoffers was, hoopt dat het onderzoek een einde kan maken aan de onzekerheid van veel nabestaanden.

Op een vorige maand gehouden persconferentie verklaarde onderzoeksvoorzitter Dame Janet Smith dat 'er niet altijd definitief antwoord zal kunnen worden gegeven'. 'In veel gevallen kan ik misschien slechts de conclusie trekken dat de dood hoogstverdacht is. Maar er zullen ook talrijke gevallen zijn, waarin ik wel ja of nee kan zeggen.' Met name de doodsoorzaak van Shipman-patiënten van voor 1991 zijn vaak moeilijk na te gaan, omdat in veel gevallen de gegevens zijn vernietigd.

Shipman heeft via zijn advocaten laten weten niet aan het onderzoek te willen meewerken. Wel is hij inmiddels in de gevangenis opnieuw verhoord. Mogelijk zal het van de uitkomst daarvan afhangen of hij als getuige in het openbaar onderzoek wordt gehoord.

Een nieuw proces tegen hem zal niet worden gevoerd, omdat het gezien zijn levenslange gevangenisstraf zinloos wordt geacht. Het werk van de onderzoekscommissie, dat in 2003 zijn eindrapport moet schrijven, zal daarom uitsluitsel moeten geven over de praktijken van de moordende huisarts. Maar het echte geheim over de omvang van de misdaad berust bij Shipman zelf.

De in Nederland geboren sociaal-psycholoog N. Oppenheimer, emeritus-hoogleraar aan de London School of Economics, zegt dat Shipman ooit alles zal opbiechten. 'Maar hij kiest daarvoor zelf het moment uit. En niemand weet welk moment dat is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden