Donner legitimeert onverdraagzaam monoculturalisme

Iedereen moet zich volgens minister Donner aanpassen aan de Nederlandse cultuur, die stoelt op een eeuwenoude traditie van dertig jaar.

Minister Donner. Beeld anp

De multiculturele samenleving is mislukt, vindt Donner. 'Het multiculturalisme heeft gefaald omdat anders dan gedacht en verwacht de verschillende etnische en culturele groepen (..) niet wederzijds tot elkaar zijn gekomen in een nieuwe eenheid.' Donner doelt hier op het romantisch multiculturalisme: de verwachting dat uit etnische en culturele diversiteit spontaan en vreedzaam een nieuwe eenheid ontstaat.

Het romantische multiculturalisme is inderdaad mislukt: te dromerig en onpraktisch. In plaats daarvan kwam 'wederzijdse veronachtzaming', in de woorden van Donner. We trokken ons terug in ons eigen gelijk. Autochtonen raakten het steeds meer onderling eens. Standpunten van radikalinski's uit de jaren zeventig over seks, drugs en vrouwenrechten die kortgeleden door de meerderheid werden weggehoond, vormen nu het tijdloze wezen van de Nederlandse cultuur. Het is onze 'gemeenschappelijke basis en een herkenbaar fundament'.

Tot voor kort was dit monoculturalisme verdraagzaam: wie deze prille Hollandse consensus niet deelde, moest het zelf weten. Zolang hij anderen maar niet lastig viel. Een levendig debat levert dit niet op. Irritaties krijgen weinig kans tot humor of begrip te transformeren.

De laatste jaren veranderde dit verdraagzame monoculturalisme in onverdraagzaam monoculturalisme. Dit is precies wat Donner nu legitimeert. Iedereen moet zich aanpassen aan de Nederlandse cultuur, die stoelt op een eeuwenoude traditie van dertig jaar. Deze 'fundamentele continuïteit van waarden' op onverdraagzame en kille toon bepleiten, geldt nu als daad van verdraagzaamheid en solidariteit, twee van de vijf Nederlandse kernwaarden volgens Donner.

Verwarring
Wat betekent dit voor de alledaagse interculturele interactie? Ik vroeg het mij af, donderdagavond om kwart over 11. Busstation Heerlen is dan uitgestorven, op enkele streekbussen met ronkende motoren na. Een donkere man dwaalt rond. Of er nog een bus gaat, vraagt hij aan een chauffeur in gebroken Nederlands. De chauffeur kijkt hem kil aan en antwoordt niet. Nog een keer stelt de man zijn vraag, en nog eens. Dan blaft de chauffeur kortaf iets en rijdt weg, de man in verwarring achterlatend.

Maandagochtend 9 uur, nabij station Zutphen, dacht ik ook aan Donner. Twee jonge vrouwen met hoofddoek wandelen op de stoep. Een passerende fietser, bierbuik klem tegen het stuur, sist kwaadaardig vanuit het niets: 'Ga terug naar je eigen land met je achterlijke doek.'

Donner zou de chauffeur en de fietser vast tot de orde roepen: 'Foei, gedraag je! Wij zijn een verdraagzaam volkje dat gelijkwaardigheid hoog in het vaandel heeft!' Maar met zijn integratienota doet hij het omgekeerde. De nota zegt tegen autochtone Nederlanders dat hun wil wet is. Dat zij van nu af aan mogen bepalen hoe anderen zich gedragen.

De moeite om iemand met een hoofddoek of een gebrekkige beheersing van het Nederlands in ons midden op te nemen, hoeven we ons van Donner niet meer te getroosten. We hoeven niet meer te luisteren naar wat migranten beweegt, wat zij ervaren, hoe zij de wereld zien, waar zij naar streven. We hoeven niet meer uit te vinden hoe we van elkaar verschillen en wat we gemeen hebben. Dat schept een sfeer waarin de onverdraagzaamheid van de chauffeur en de fietser goed gedijen.

Er zijn aantrekkelijker alternatieven dan het onverdraagzaam monoculturalisme en het romantisch multiculturalisme. Politiek multiculturalisme bijvoorbeeld: toekenning van gelijke (en daartoe soms tijdelijke speciale) rechten aan culturele minderheden, opdat zij zich emanciperen en volwaardig in een samenleving kunnen meedraaien.

Dat is in Nederland nooit serieus geprobeerd en dus zijn we in die zin nooit multicultureel geweest, zoals de commissie-Blok destijds constateerde. Een ander alternatief is alledaags multiculturalisme: de aansporing om het een beetje met elkaar te rooien. Het Job Cohen-multiculturalisme van de boel bij elkaar houden.

Opdracht

Alledaags multiculturalisme is een opdracht. De opdracht om 'van een gemeenschap van lotsverbondenen een door allen gewilde gemeenschap te maken', in de woorden van Herman van Gunsteren. Niet omdat diversiteit en globalisering zo leuk zijn, maar omdat het lot mensen nu eenmaal soms tot elkaar veroordeelt en er dan werk aan de winkel is. Werk om bierbuiken en hoofddoeken te vragen elkaar te verdragen en om dolenden wegwijs te maken.

Evelien Tonkens is bijzonder hoogleraar actief burgerschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden