Donders' bril

Hoe werkt wetenschap? Je ziet iets, bedenkt een verklaring en toetst die met een experiment. Klopt het, dan ben je klaar....

Martijn van Calmthout

Zo simpel, schrijft de Utrechtse hoogleraar wetenschapsgeschiedenis Bert Theunissen in zijn alleraardigste boekje Diesels droom en Donders' bril, gaat het dus in de verste verte niet. Ten eerste zie je nooit zomaar iets.

Ten tweede bedenk je niet zomaar een verklaring. Ten derde is toetsen vaak een hels karwei. En ten vierde hebben niet experimenten het laatste woord, maar onderzoekers.

Het bedrijven van wetenschap is volgens Theunissen namelijk mensenwerk, een ambacht. Een veredelde vorm, eigenlijk, van de manier waarop doodgewone mensen dagelijks allerhande praktische problemen proberen op te lossen. 'De waterdichte wetenschappelijke methode is fictie.'

In zijn boek behandelt Theunissen negen gevallen uit de geschiedenis, die zijn ontnuchterende stelling over de ware aard van de wetenschap vaak haarscherp illustreren. Zoals het verhaal over de vinken van de Galapagos die Darwin aan zijn evolutietheorie zouden hebben geholpen. In werkelijkheid zag hij pas achteraf in dat ze een perfecte illustratie van zijn theorie vormden.

Of het verhaal van de proeven waarmee James Prescott Joule weliswaar de wet van behoud van energie aantoonde, maar die nauwelijks te reproduceren blijken met replica's van zijn instrumentarium.

Aardig is ook de geschiedenis van de Utrechtse oogheelkundige F. C. Donders, in zijn tijd een beroemd man, die talloze patien zou hebben genezen waar anderen maar wat aanmodderden. Op grond van eigen onderzoek stelt Theunissen vast dat Donders geen begenadigd chirurg was, noch beter brillen aanmat dan anderen. Het was vooral zijn uitstraling als echte man van de wetenschap, met statistieken en instrumenten, die zijn roem vestigde.

Eerzucht, politieke overtuigingen, domme vergissingen, hooggespannen verwachtingen: het speelt allemaal een rol in het mensenwerk dat wetenschap heet. In het stichtende slothoofdstuk van zijn verder buitengewoon ongedwongen boekje onthult Theunissen ook zijn eigen motieven. Wetenschap, waarschuwt hij de lezer, is nooit zomaar waar. Zijn advies:

geef u altijd rekenschap van de belangen die meespelen, weeg die tegen uw eigen overtuigingen, en weet dat het eindoordeel altijd aan u is.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden