ReportageVerkiezingen in Groot-Brittannië

Donderdag kiezen de Britten vooral voor de minst slechte

Roy Salt (70) met de hond van zijn zoon in een café in Newcastle-under-Lyme.Beeld Aurélie Geurts

Na donderdag is de politieke landkaart van Groot-Brittannië grondig herzien. Of de kiezers nu van Labour, de Tories of de Liberaal-Democraten zijn: allemaal voelen ze zich verraden.

Roy Salt (70) praat over alles liever dan over politiek. Over de Staffordshire-bulterrier van zijn zieke zoon bijvoorbeeld, die naast hem zit in dit café in Newcastle-under-Lyme en elke passant een pootje geeft. Of over de fabriek waar hij decennialang heeft gewerkt als bedradingstechnicus (‘Er werkten vooral vrouwen, want die hebben dunnere vingers’). En over zijn verdriet na de sluiting, vorig jaar, van het speedwaycircuit waar hij al sinds hij een jongeman was het startschot mocht lossen.

Als de parlementsverkiezingen ter sprake komen, klinkt er een zucht, gevolgd door een overpeinzing. ‘De keuze is nog nooit zo moeilijk geweest’, zegt Salt, ‘stemmen op Labour was iets dat je als vanzelf deed. Na de Brexit kan dat niet meer. Ik heb leave gestemd, net als tweederde van mijn stadgenoten. Maar onze man in Londen heeft in het parlement telkens tegen de Brexit gestemd.’ Dan komt het moeilijke deel van het verhaal. ‘Ik vrees dat ik op Boris moet stemmen. Dat is de minst slechte van het stel.’

Newcastle-under-Lyme is gelegen in de Black Country, een gebied in het noordwesten van Engeland waar vroeger ijzer werd gegoten, steenkolen werden gedolven en vooral aardewerk werd gebakken. Wie het station van het nabijgelegen Stoke-on-Trent uitloopt – de 70 duizend inwoners van Newcastle-under-Lyme moeten het sinds 1964 zonder eigen station doen – ziet een standbeeld van Josiah Wedgwood, de geestelijk vader van het gelijknamige servies.

Hoewel Salt met tegenzin op hem zal stemmen, is hij de hoop van Boris Johnson. De campagne van de premier is een lange jacht op de levenslange Labour-stemmer die voor de Brexit koos en baalt dat het land na drieënhalf jaar nog altijd in de EU zit. ‘Get Brexit done’, roept Johnson al weken, een slogan die is bedacht door zijn goeroe, de politiek strateeg Dominic Cummings. De slogan bestaat uit evenveel lettergrepen als diens fameuze ‘Take back control’.

Na te zijn ‘bevrijd’ uit de Europese Unie, is het nu tijd om te worden ‘bevrijd’ van de Brexit. Dat kan volgens Johnson alleen als hij donderdag een kamermeerderheid haalt, dus minimaal 324 zetels. Dan zal hij nog voor Kerst het Brexit-akkoord door het Lagerhuis jagen. Wanneer Johnson dat magische aantal niet haalt, komt er mogelijk een minderheidsregering van Labourleider Jeremy Corbyn met gedoogsteun van de Liberaal-Democraten, de Groenen en de Schotten. Tenzij Johnson, in een poging om aan de macht te blijven, zelf een nieuw EU-referendum belooft.

Kiezers als Salt verwacht Johnson tijdens deze ‘Brexit-verkiezingen’ vooral te vinden in het midden en noorden van het land. Hij mag hopen dat ze de deïndustrialisatie en de daaruit volgende economische kaalslag in de jaren tachtig onder leiding van Margaret Thatcher vergeten zijn. De Conservatieven zullen er flink moeten winnen om verliezen elders te compenseren. Want de verwachting is dat in Schotland de nationalisten zullen herleven, dat in Londen Labour het goed zal doen en dat in de rijkere slaapsteden rondom de hoofdstad de EU-gezinde Liberaal-Democraten gaan winnen.

Newcastle-under-Lyme moet een makkie zijn voor Johnson. Bij de verkiezingen van 2017 behaalden de Conservatieven er slechts 30 stemmen minder dan Labour. Dat was twintig jaar eerder, toen Tony Blair aan de macht kwam, wel anders: toen wonnen de sociaal-democraten hier met een meerderheid van 17.206 stemmen. Nu lijkt in een kiesdistrict dat al sinds 1922 onafgebroken rood kleurt de Conservatieve kandidaat Aaron Bell voor een historische omslag te zorgen.

De Conservatieve kandidaat Aaron Bell lijkt een kiesdistrict dat bijna honderd jaar rood was voor zijn partij te winnen.Beeld Aurélie Geurts

Niet gek dat de 39-jarige Bell deze middag goedgehumeurd van deur tot deur gaat, door de buitenwijk Clayton, met twee gemeenteraadsleden in zijn kielzog.

‘Het is voor het eerst in veertig jaar dat ik een politicus aan de deur zie’, zegt loodgieter Graham Lear, in de deuropening van zijn twee-onder-een-kap. ‘We zijn lang genegeerd.’ Bell knikt instemmend als Lear hem zegt dat de Britten te veel geld geven aan het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling, geld dat onder meer naar deze regio gaat. 

Een straat verderop vertellen Frank en Lynne Dobbell, een bejaard stel, dat ze weliswaar zo snel mogelijk uit de EU willen, maar dat ze het minstens zo belangrijk vinden dat er eindelijk iets wordt gedaan aan de sociale zorg en tegen de verloedering van het stadscentrum. Als Conservatief belooft Bell, die in de stad een financieel bedrijf heeft opgezet, dat daarvoor aandacht is zodra de Brexit achter de rug is. 

Bell vertelt er niet bij dat de echte Brexit-onderhandelingen dan pas moeten beginnen. Ook wat hij precies bedoelt met ‘aandacht voor’ blijft onbenoemd. Vreemd is dat niet, want wat de Conservatieven – behalve de Brexit en extra geld voor meer agenten en verpleegkundigen – met het land willen, is tot nu toe een mysterie. Het manifest van de regeringspartij is niet meer dan een reclamefolder. Aan de macht blijven heeft alle prioriteit.

Maya en Pjotr Bozek: ‘Het land ligt er slechter bij dan toen we hier veertien jaar geleden arriveerden.’Beeld Aurélie Geurts

Dat gebrek aan visie roept vragen op in Newcastle-under-Lyme. In hun stalletje op de markt, waar ze Poolse honing verkopen, hebben Maya en Pjotr Bozek er geen goed woord voor over. ‘De Brexit is een afleidingsmanoeuvre voor de problemen in dit land’, zegt de vrouwelijke helft van het duo. ‘Het land ligt er slechter bij dan toen we hier veertien jaar geleden arriveerden. Kijk om je heen: lege winkels, daklozen. Sinds de Brexit koesteren werkgevers argwaan tegen ons en collega’s komen met opmerkingen als: ‘Wat ga je in de toekomst doen?’’

Maya heeft drie baantjes: naast de honingverkoop, werkt ze als vertaler en bij de hulplijn van de National Health Service (NHS). ‘Ik heb jarenlang in de jongeren- en ouderenzorg gewerkt en elk jaar is er minder geld en minder tijd voor de mensen. Het is deprimerend.’

Op Jeremy Corbyn stemmen doen ze niet. ‘Hopeloos, net als Johnson’, zegt Piotr. ‘Wat dit land nodig heeft, is een Thatcher, ik bedoel: een echte leider.’ Een opvallend thema in de campagne is de impopulariteit van de oppositieleider, iets waarover alle opiniepeilingen het eens zijn. Remainers zien in hem een Brexiteer, en vice versa. Zijn contacten in het verleden met de IRA, het Iers Republikeins Leger, blijven hem achtervolgen. In Glasgow vroeg een dominee hem welke terrorist hij als eerste op 10 Downing Street gaat uitnodigen en in Stoke werd hij uitgescholden voor ‘IRA-sympathisant’. Het gezicht van de socialist ontbreekt op de campagnefolders van de Labour-kandidaten, zo ook in Newcastle-under-Lyme.

In het lokale partijkantoor van Labour, de Dunkirk Rooms geheten, vertelt de 49-jarige sociaal-democraat Carl Greatbatch uitvoerig over zijn afkomst. Zijn vader werkte in de mijnen, zijn moeder in de zorg. Hij is een kleinkind van de regering-Attlee, die het land na de oorlog een verzorgingsstaat heeft gegeven, zegt Greatbatch trots. ‘Ik ben geboren in een NHS-ziekenhuis, ging naar een staatsschool en groeide op in een sociale huurwoning met een wc in de tuinschuur.’

Dat Greatbatch zoveel nadruk legt op class is geen toeval. Tegenover Boris Johnson, Jacob Rees-Mogg en andere kostscholieren met hun ‘Tory-Brexit’ probeert Labour zich te profileren als ‘de partij van de velen’. Greatbatch vertelt dat er sinds Blairs New Labour te veel sociaal-democraten uit de middenklasse in het Lagerhuis zitten, waardoor het contact met een deel van de achterban verloren is gegaan. Vakbondsman Greatbatch is een Remainer, maar hoopt dat zijn arbeidersachtergrond de doorslag geeft bij kiezers.

Labour heeft zich vastgeklampt aan de NHS, de gratis zorg die een corbynistische oase is in een kapitalistische maatschappij. De partij speelt in op de angst dat Johnson de staatszorg zal verkopen aan Amerikaanse verzekeraars en pillendraaiers. Voor Greatbatch behoort de NHS tot de rode familie. ‘Sterker, de tweede naam van mijn zoon is Bevan, naar de oprichter ervan.’ Hij vindt dat de Tories de NHS laten verloederen. ‘Mijn moeder van 67 belandde afgelopen winter op de eerste hulp. Ze lag urenlang met longproblemen in een tochtige gang, op een onopgemaakt bed.’

Carl Greatbatch. De moeder van de Labourkandidaat werkte in de zorg, zijn vader in een mijn.Beeld Aurélie Geurts

‘Wat wij als Labour willen’, zegt Greatbatch gedreven, ‘is het in ere herstellen van de verzorgingsstaat en het nationaliseren van nutsbedrijven. Is dat zo radicaal? Nee, toch?’ Conservatieve Britten zijn sceptisch over de ‘Corbynomics’, waarbij niet wordt gekeken op een miljard meer of minder. 

Tegelijkertijd kunnen weinigen heen om de gevolgen van negen jaar bezuinigen. Zo is het aantal voedselbanken flink gestegen en zijn de arbeidsomstandigheden behoorlijk verslechterd, iets dat haarscherp wordt verbeeld in Sorry, We Missed You, de laatste film van Corbyn-adept Ken Loach.

Niet verwonderlijk dus dat Labour volgens de peilingen inloopt op de Conservatieven en de sociaal-democraten van Newcastle-under-Lyme dus optimistisch gestemd zijn.

‘Ik denkt dat de kiezers moe worden van ‘Get Brexit done’, net zoals ze indertijd hondsdol werden van Mays ‘Brexit is Brexit’’, zegt een campagnemedewerker. Een ander vertelt dat hij juist heeft gehoord dat Labour-stemmers naar de Tories overlopen. ‘Maar er zijn EU-gezinde Conservatieven die naar de Liberalen gaan, terwijl er veel Liberalen en Groenen Labour steunen, omdat hun partijen geen kans maken. Het is een stoelendans.’

Na de verkiezingen zal de politieke landkaart waarschijnlijk opnieuw moeten worden getekend, en wel volgens de lijnen zoals die zijn geschetst in The Road to Somewhere (2017) van David Goodhart. Daarin deelt de Britse journalist zijn land op in twee groepen: de Somewhere’s en de Anywhere’s. De ene groep is sociaal-conservatief, overwegend pro-Brexit, praktisch opgeleid en loyaal aan gezin en vaderland. Midden- en Noord-Engeland is hun habitat. Daartegenover staan de vrijzinnige, hoogopgeleide Global Villagers, die vooral in Londen en universiteitssteden te vinden zijn.

Corbyn is door Goodhart omschreven als ‘radicale anywhere’, een politicus van elitaire komaf die geen boodschap heeft aan het volkslied, weinig affiniteit heeft met de arbeidersklasse en een bovenmatige belangstelling toont voor buitenlandse politiek. Zijn biotoop is Noord-Islington, een multiculturele buurt in Noord-Londen. Tekenend was zijn recente voorstel om treinvervoer goedkoper te maken en de wegenbelasting te verhogen. Het treft de Somewheres in de bouw in Sunderland, maar is goed voor de forenzende Anywheres nabij Londen.

In de hoofdstad, 250 kilometer ten zuiden van Newcastle-under-Lyme, probeert Labour-kandidaat Faiza Shaheen in de wijk Chingford and Woodford Green de Anywheres voor zich te winnen. Het lachende gezicht van Shaheen, een 36-jarige econoom met wortels in Fiji en Pakistan die wel wordt vergeleken met het Amerikaanse Congreslid Alexandria Ocasio-Cortez, is op honderden raamposters in deze groene buitenwijk te zien.

Labour-kandidaat Faiza Shaheen voert campagne in Chingford and Woodford Green.Beeld Getty

‘Sorry, ik heb echt geen tijd voor een interview’, zegt ze, alvorens ze in de kou en het donker haar dagelijkse tocht van deur naar deur begint. ‘We hebben geen seconde te verliezen in de strijd tegen IDS.’ Ze doelt op haar tegenstander Iain Duncan Smith. Als minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid was deze oud-legerofficier de architect van Universal Credit, een nieuw socialezekerheidsstelsel dat volgens links een verkapte bezuiniging is.

‘Praat bij huis-aan-huisgesprekken over persoonlijke zaken, deel desnoods je eigen ervaringen’, had Shaheen eerder tientallen campagnevrijwilligers voorgehouden tijdens een ‘Manifesttraining’ in een voetbalkantine. ‘Laat je gesprek gaan over bezuinigingen, op school, bij de huisarts. Benadruk dat het geld dat Labour uitgeeft investeringen zijn, die zich zullen terugbetalen.’ Een oudere man merkt op dat het plaatselijke ziekenhuis, Whipp’s Cross, zal worden gerenoveerd. ‘Hoe reageren we daarop?’ Shaheen: ‘Dat is lastig. IDS heeft geld los weten te peuteren bij Johnson. Het laat zien dat hij bang is.’ Gejuich.

Bij aanvang van de training had Shaheen haar de vrijwilligers gewaarschuwd dat het kamp-IDS Labour en Momentum (de sociaal-democratische vernieuwingsbeweging achter Corbyn) afschildert als ‘radicalen en extremisten’. ‘Blijf daarom altijd aardig en ga niet in discussie.’ Dat zei ze niet zomaar. Het kantoor van Duncan Smith is tijdens de campagne besmeurd met de teksten als ‘Tories out’ en ‘Tory cuts kill’. Ook ontving de 65-jarige Conservatief doodsbedreigingen op sociale media. Shaheen heeft dat veroordeeld.

De incidenten typeren de alles-of-nietsverkiezingen. Verwensingen en onwaarheden vliegen de 40 miljoen kiezers om de oren. De ene na de andere kandidaat viel af wegens krenkende opmerkingen die ze in het verleden hadden gemaakt. Beide partijen hebben nepnieuws verspreid. Na een van de debatten dook er zelfs een factchecksite op die van de Conservatieven bleek te zijn. Momentum maakte een grimmige video waarin in 2030 een kind zijn vader confronteert met de erbarmelijke staat van het land, gevolgd door het verwijt dat hij in 2019 Conservatief heeft gestemd.

Hoe zit het intussen met de derde partij, de Liberaal-Democraten die zich plegen te profileren als het redelijke geluid? Peilingen suggereren dat ze, onder leiding van de weinig charismatische Jo Swinson, worden verdrukt door de grote partijen en in veel districten blijven steken op de tweede plaats.

De Liberaal-Democraten, die de Brexit willen terugdraaien, mikken op ‘Remainia’, gebieden waar zeker tweederde van de mensen bij de EU willen blijven. Een bijzondere strijd vindt plaats in Finchley and Golders Green, in Noordwest-Londen. Wat de strijd in dit welvarende en EU-gezinde district zo bijzonder maakt, is de aanwezigheid van een grote Joodse gemeenschap. Die heeft moeite met de reeks antisemitische incidenten die zich de afgelopen jaren voltrok binnen Labour. De kandidaat voor de Liberaal-democraten is Luciana Berger, een Joodse die uit Labour zegt te zijn weggepest.

Acteur Hugh Grant gaat met de Lib-Dem-kandidaat Luciana Berger van deur tot deur.Beeld AP

‘Hoe gaat het met u?’, vraagt de 38-jarige in het Nederlands – haar moeders familie komt uit Scheveningen. Ze wil, zo legt ze uit, ‘stemmen winnen van Conservatieven die balen van de Brexit en linkse stemmers die balen van antisemitisme’. Ze heeft echter een dubbel gevoel over het feit dat ze nu in eerste instantie, tegen wil en dank, als een Joodse politicus wordt gezien en niet als een progressieve. Haar achterstand op Labour en de Tories is groot maar overbrugbaar, reden waarom ze op een zondagavond in North-Finchley hulp krijgt van acteur Hugh Grant.

Alsof scenarioschrijvers het zo hebben bedacht, blijken achter de eerste deur waar Grant aanklopt modelkiezers te wonen. De man des huizes, Marc, is een Conservatief die naar de Liberals overloopt, en zijn vrouw Anna, een Joodse docent, komt vanuit Labour toegesneld. ‘Eigenlijk wil ik geen prekende luvvie (een acteur die zijn of haar steun uitspreekt voor iets, red.) zijn’, zegt de acteur, die vorige jaar nog de rol van de Liberale leider Jeremy Thorpe vertolkte in een televisiefilm, ‘maar de Brexit noopt me tot deze bescheiden bijdrage.’ Een paar dagen later vergezelt hij Labourkandidaat Shaheen. Alles behalve Conservatief, luidt zijn motto.

Bij de groenteboer in Golders Green gaat het politieke gekrakeel voorbij aan Aubrey Silverstone. De bejaarde boekhouder, die lang geleden een Kibboets had nabij Nazareth, gaat op de Conservatieven stemmen – hij heeft nooit anders gedaan. ‘Ken je Gilbert en Sullivan?’, vraagt hij en begint zonder het antwoord af te wachten een liedje te zingen uit een operette van het 19de-eeuwse muzikale duo. ‘That every boy and every gal. That’s born into the world alive. Is either a little liberal, or else a little Conservative. Fal lal la!’

Ja, toen was de Britse politiek nog overzichtelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden