'Donau is de rivier die van ons Europeanen maakt'

Een reis langs de Donau is een bijna drieduizend kilometer lange reis door de Europese geschiedenis. Wordt de Donau, die zo vaak grens of frontlinie was, in de 21ste eeuw eindelijk een bindmiddel?...

Als de veerboot na vijf uur varen in Sfu Gheorghe aanmeert, is de horizon bijna een rechte lijn. Even verderop verdwijnen links en rechts de oevers. In de verte breken golven op een bijna leeg zandstrand. Na 2840 stroomafwaartse kilometers mondt de Donau uit in de Zwarte Zee, althans de zuidelijkste van de drie armen waarin zij zich in Roemeniertakt.

'De Donau is zoals wij allemaal zijn niet om te begrijpen', schreef Claudio Magris in Danubio. Het zou bijna een teleurstelling heten als de rivier die op haar weg een onlogische combinatie van barok, Jugendstil, oorlogsrues en communistische industriepasseert, op doodgewone wijze zout water zou bereiken. Dat gebeurt niet: zij eindigt in een driearmige Delta met daar tussenin een doolhof van riviertjes, meertjes, riet en waterplanten vol zeldzame vis-en vogelsoorten waaronder de pelikaan, die nergens anders in Europa meer voorkomt.

De noordelijkste arm, de Chilia, vormt een deel van de Roemeens-Oekrase grens. Vlakbij de monding, bij Periprava, was in de communistische tijd een strafkamp. De middelste arm, de Sulina, bereikt de Zwarte Zee bij het gelijknamig havenstadje ooit een kosmopolitisch oord, thans vergaand in verval. Sfu Gheorghe, aan het eind van de zuidelijkste arm, is een vissersdorpje zonder verharde wegen, zonder waterleiding en zonder gemotoriseerd vervoer, alleen per boot bereikbaar. Het leven hier is zoals je het ook nog vindt in de rest van de Delta: zelfvoorzienend en door de natuur gehard.

Rieten schuttingen ruisen in de wind. Koeien en paarden lopen vrij rond. Vrouwen met hoofddoeken zeulen met pannen vis. 'De Donau betekent voor ons eten. Maar zij is ook onze verbinding met Europa. Zij is de rivier die van ons Europeanen maakt.' Iosif Axente is een in versleten kleren gehulde man met een rood verweerd gezicht, die al 55 van zijn zestig levensjaren vist. Water drinkt hij rechtstreeks uit de Donau. Op hun door riet afgezette erf houden hij en zijn vrouw Mihaela kippen en eenden. In de vroege ochtend vormen bellen van langslopende koeien het enige verkeerslawaai langs het huis. Als de avond valt en de elektriciteit in Sfu Gheorghe wegvalt, worden de zandwegen alleen nog verlicht door het schijnsel van de vuurtoren. Op een houtvuur kookt Mihaela vissoep. Daarna volgt snoekbaars, door Iosif geconsumeerd met vele glazen wodka.

In de Donaudelta hebben Roemeense, Oekrase en Lipoveense vissers eeuwenlang overleefd zonder hulp van buitenaf en ongeacht de politieke experimenten die in Boekarest en de rest van de wereld gaande waren. Maar hoe lang nog? Iosif Axente slaat een glas wodka achterover. 'We hoopten altijd op betere tijden. Maar de laatste jaren is alles slechter geworden.'

Dat de vissers van de Delta zo lang op dezelfde wijze hebben geleefd, kwam vooral doordat de omringende machten niet wisten wat ze met het Donaumondingsgebied aan moesten. De Lipovenen, uitdragers van de Ware Orthodoxie die eeuwen geleden de kerkhervormingen van tsaar Peter de Grote ontvluchtten, waren nota bene in de Delta terechtgekomen omdat de achtervolgers van de tsaar geen zin hadden in dat krioelende doolhof van waterweggetjes nog langer naar deze 'ketters met blonde baarden' te zoeken.

Pas in de jaren tachtig deden de Roemeense communisten een poging de Delta her en der te industrialiseren en er landbouwgrond te winnen. Uiteindelijk viel Ceausescu te vroeg om dingen blijvend te ontregelen. De huidige Roemeense regering heeft echter op een andere manier onrust gezaaid onder de vissers. 'De regeringskliek heeft stukken van de Delta rechtstreeks aan bevriende schurkjes in beheer gegeven', zegt Iosif Axente. 'We zijn gedwongen de vis die we vangen aan hen te verkopen en vervolgens duur terug te kopen. Ze komen van buiten, ze luisteren niet naar ons, ze doen wat ze willen. Ze bouwen villa's en kantoren op plaatsen waar dat helemaal niet mag. Ze sturen alles in de war.'

Bijna drieduizend kilometer terug, diep in het Zwarte Woud in Zuid-Duitsland, hing achter de bron waar de Donau ontspringt een plaquette: 'Roemenidie eeuwenoude bewaker van Europa, ziet toe op de Donaudelta.' Dat was daar in 1992 geplaatst door de Roemeense vereniging van overlevenden van communistische strafkampen. De boodschap liet aan duidelijkheid niets te wensen over: Europa, vergeet ons niet!

De huidige Roemeense zetbazen in de Donaudelta hebben bijna alemaal connecties met oude partijkringen. Welk Roemenis het eigenlijk dat op de delta toeziet? Iosif Axente lacht. 'Het Roemenian de mensen. Je hebt ook het Roemenian de machthebbers. En de machthebbers denken niet aan de mensen. Dat is hier nooit anders geweest.' Het is daarom dat de vissers van de Delta hun hoop hebben gevestigd op het Roemeense EU-lidmaatschap, legt Axente uit. 'Wij hopen dat Europa tegen de politici zal zeggen: Dit mogen jullie niet doen. En dat moeten jullie juist wel doen!'

Een acuter gevaar dan de zetbazen voor het voortbestaan van het unieke ecosysteem van de Delta vormt een kanaal dat de Oekraiense overheid van de eigen Zwarte Zee-kust naar de Chilia-arm laat graven. 'We vrezen dat het waterpeil zal dalen en de stroom vertraagd zal worden', zucht Axente. 'Dat kan de ondergang betekenen van de pelikaan en van andere vogels die per dag kilo's vis eten. Als deze vogels verdwijnen, gaan bepaalde vissen overheersen en sterven andere uit.'

De Roemeense overheid heeft, ditmaal in een bondgenootschap met milieuorganisaties hevig protest aangetekend tegen het kanaal. Deskundigen hebben verkondigd dat de schade voor het Roemeense milieu groot zal zijn, en de voordelen voor de Oekrase economie (schepen kunnen nu rechtstreeks via de Donau Oekraine in) klein. De Europese Unie heeft de Oekra gemaand de werkzaamheden uitgevoerd door een Duitse firma, nadat een reeks Nederlandse de opdracht vanwege de consequenties voor het milieu had geweigerd te staken. Zonder resultaat.

Aldus ziet de toekomst van de Donaudelta er aan het begin van de 21ste eeuw niet goed uit. Toch zal deze delta vanaf 2007 de plaats zijn waar de Europese Unie in het oosten begint. Sulina en Sfu Gheorghe zullen van de met Roemenin Bulgarije uitgebreide EU zelfs de meest oostelijke gemeentes zijn. 'Wij bewaken de poort van Europa', zegt Iosif Axente. 'Maar ons gezegde luidt: Wij zijn de eerste Europeanen die de zon zien opkomen, en de laatsten die gerechtigheid zien. Europa moet helpen het slechte tij te keren. Europa betekent voor mij: het zal beter worden. Op een andere manier wil ik het niet zien.'

Drieduizend kilometer terug stonden bij de Donaubron in Donaueschingen Mercedessen, BMW's en Audi's. In de aangrenzende biertuin wisten de meeste Duitsers niet in welk land de Donau de zee bereikt. Hier, in het rulle zand van Sfu Gheorghe, is er geen gemotoriseerd verkeer. Maar bijna alle vissers die 's avonds aan de wodka gaan, weten dat de Donau in het Zwarte Woud ontspringt. Niemand is er ooit geweest. 'De mensen zijn daar zeer vermogend', zegt Iosif's vrouw Mihaela. 'De huizen hebben tuinen met fonteinen. Ik denk dat de mensen daar gelukkig zijn.'

De Donau passeerde in Duitsland, Oostenrijk en Hongarije welvarende barokke steden met kades vol luxe etablissementen. Maar in Kroatische Vukovar waren dezelfde barokke panden kapotgeschoten. In het Servische Novi Sad lagen brokstukken van gebombardeerde bruggen in het water. De Roemeense en Bulgaarse Donausteden waren vervallen en kampten met wegroestende communistische fabriekscomplexen. Toch waren zij nog toonbeelden van bedrijvigheid vergeleken met de stoffige, door onkruid overwoekerde Oekrase steden, die letterlijk van Europa afgesloten leken.

De populairste Donaucruiseschepen varen van Passau in Oostenrijk tot Boedapest in Hongarije. Op posters en ansichtkaarten van de Donauloop die bij de bron in Donaueschingen te koop zijn, nemen de steden in Duitsland, Oostenrijk en Hongarije 80 procent van de ruimte in beslag. Voor de andere zeven Donaulanden blijft dus nog 20 procent over. Wil de Donau ooit echt Europese rivier worden, dan zullen mensen toch verder moeten reizen dan Boedapest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden