Donald, net zo gewoon als wij neushoorns

Welk gevaar? Machtsmisbruik gedijt op sussende woorden

Gaat Donald Trump inbinden nu de winst binnen is? Niets wijst daarop, stelt Kustaw Bessems. Sterker nog: onze hang om te doen alsof alles wel losloopt, is gevaarlijk.

Beeld Johanna Austin

Hoeveel neushoorns zijn er nu? En ziet u dat het er meer worden of niet?

Het was genoeg dat hij een paar obligate zinnen uitsprak over respect voor zijn verslagen opponente en over het verenigen van het land. Veel journalisten, die hun taak nu eenmaal invullen als stenograaf voor de macht, noteerden netjes dat hij verzoenend had geklonken. En presidentieel.

Dat ging over Donald Trump, die anderhalf jaar lang keihard heeft gewerkt om met leugens, haat en consequente aanvallen op minderheden en de rechtsstaat dat land juist te verscheuren. Zijn opponente te verwoesten. Hij heeft daarbij zelfs opgeroepen tot geweld. En dat alles zou nu niet meer zijn dan een zwaar bevochten campagne als alle andere?

De goede verstaanders hoorden op welke zinnen Trump in zijn praatje de nadruk legde, welke oprecht klonken en extra applaus kregen. De regering zou nu echt het volk gaan dienen. De vergeten Amerikanen zouden niet langer worden vergeten.

Onder de goede verstaanders zijn zij die weten dat ze van een vermeende volkswil het slachtoffer kunnen worden. Mensen in minderheden hebben vaak een scherper afgestelde antenne voor signalen van uitsluiting, marginalisering en vervolging. Door schade en schande wijs geworden. Zij lezen de talrijke analyses die stellen dat Trump 'de gewone man' een stem heeft gegeven en worden zich - opnieuw - gewaar dat zij die gewone man kennelijk niet zijn.

Minderheden

Dat kan overgevoeligheid zijn, de antenne kan ook té veel oppikken. Maar neem je het risico? Veelgehoord is dat Trump zich schandalig gedroeg om te worden verkozen, maar nu gas zal terugnemen of weinig voor elkaar zal krijgen - laten we afwachten, hoopvol zijn. Alleen: afwachten en hoopvol zijn moet je je kunnen permitteren. Kan een moslim in Amerika dat? Een zwarte Amerikaan? De ouder van een Amerikaans kind die zelf geen verblijfsvergunning heeft? Het is bovendien een merkwaardig soort geruststelling. Als een hetze tegen minderheden electoraal nuttig was, voelden enorm veel kiezers zich daartoe kennelijk aangetrokken. Het weerhield ze er in elk geval niet van om op iemand te stemmen.

Is het niet verstandiger er rekening mee te houden dat Trump tot zijn inauguratie een tactische pas op de plaats maakt? Dat heeft hij vaker gedaan. De waardering was telkens groot: als een bully eens wat minder vals is, wordt hij extra lief gevonden.

Donald Trump. Beeld afp

Minderheden zijn niet heilig. Ze kunnen elkaar het leven zuur maken. Posities kunnen verschillen. In Nederland zijn moslims over het algemeen een minderheid in de verdrukking, in Saoedi-Arabië horen ze vaker bij de onderdrukkende meerderheid. En in de eigen groep kan het er ook gemeen aan toegaan. Maar ik denk dat voor veel mensen uit een minderheid - of dat nu gaat om seksuele identiteit, afkomst, geloof, huidskleur of wat ook - niets zo'n dreigende, angstaanjagende kracht is als een kolkende menigte uit de dominante groep die zich verenigt in rancune.

Wanneer je daar tekenen van ziet, stel je jezelf vragen: wat gaat er voor mij veranderen? Is dit nog veilig? Kunnen mijn kinderen hier nog goed opgroeien? Moet ik handelen? De reacties verschillen vervolgens sterk. Er zijn mensen die nog harder proberen zich aan te passen, niet op te vallen. Zelfs met de agressor meebrullen om maar bij de sterkste te horen. Er zijn er die zich uitspreken, zich militant opstellen. Er zijn er die vluchten.

Wat extra ongerust maakt, is dat Trump een van de machtigste presidenten ooit zal zijn. Congres en Senaat zullen een Republikeinse meerderheid hebben. En wie wenste dat in die partij tegenkrachten de schade zouden beperken, moet de hoop daarop toch zijn verloren. Tijdens de campagne bleef de partijtop Trump steunen, al gaven ze hem soms een standje voor de bühne. Wie dat zou wensen moet toch beseffen dat veel Republikeinse volksvertegenwoordigers nu hun zetel mede aan hem hebben te danken en schatplichtig zijn.

Rechters

Trump geniet presidentiële bevoegdheden die onder zijn voorgangers flink zijn uitgebreid en hij krijgt de kans om in elk geval één en mogelijk twee beslissende plaatsen in het Hooggerechtshof te vullen. Het hof dat een laatste waterlinie zou kunnen zijn tegen iemand met autoritaire ambities.

Vrees voor Trumps benoemingen van hoge rechters staat meestal in verband met abortus. Hij heeft het evangelische deel van zijn achterban toegezegd dat hij anti-abortusrechters zal aanzoeken. Maar hij heeft zich hier nooit met veel verve voor uitgesproken. Dat geldt wel voor andere maatregelen waarbij hij de rechterlijke macht op zijn pad zou kunnen vinden. Als hij moslims wil weren, ingeburgerde families wil uitzetten of de persvrijheid wil inperken.

De persvrijheid wil hij inperken door de lasterwetgeving uit te breiden. Daar zit geen serieuze mediakritiek achter of zorg om de bescherming van burgers: tijdens verkiezingsbijeenkomsten heeft Trump het publiek telkens opgehitst tegen de pers. Hij heeft hetzes gevoerd tegen specifieke journalisten. De vierde tweet na zijn verkiezing richtte zich tegen twee groepen die van hun burgerrechten afhankelijk zijn: demonstranten en de media. Het is in zijn belang als leugenaar. Journalisten wijzen het publiek consequent op zijn wangedrag en zijn ontelbare leugens. Dus moeten ze gedelegitimeerd. Trump kan alleen gedijen als genoeg aanhangers meer geloof hechten aan zijn verzonnen complotten dan aan feiten van onafhankelijke media.

Macht

Maar de kiezer kan hem toch afstraffen? Als Trump niet voor meer werk en welvaart zorgt, zit hij dan over een paar jaar niet met een Democratisch congres? Zullen zijn handen niet zijn gebonden? Is hij twee jaar daarop dan niet gewoon weg?

Zo'n redenering gaat ervan uit dat Trump problemen wil oplossen voor zijn kiezers. Niets wijst daarop. Neem zijn economische plan: hij wil belastingen enorm verlagen, juist ook voor rijken, én met grote dure infrastructurele projecten banen scheppen. Ik weet dat veel mensen Trump dom vinden, maar ik denk dat hij slim genoeg is om te weten dat hij niet zal kunnen leveren.

Wat nu als je van een andere veronderstelling uitgaat? Als je niet klakkeloos aanneemt dat Trump burgers wil helpen, maar de gedachte verkent dat het hem om macht op zichzelf is te doen? Zulke mannen bestaan en er zijn wel wat aanwijzingen dat Trump er een is. Zo zet hij overal zijn naam op, licht hij anderen op om rijker te worden, liet hij een arts verklaren dat hij fysieke superkrachten bezit, liegt hij aanhoudend, neemt hij almaar wisselende standpunten in als hem dat uitkomt, duldt hij geen kritiek, erkent hij nooit een fout en trapt hij met zichtbaar plezier naar beneden.

Door zijn winst zou je bijna vergeten dat Trump zich niet bereid toonde een eventueel verlies te aanvaarden; dat hij en zijn team de hele verkiezingsdag bezig waren het idee van een frauduleuze samenzwering te verspreiden, op grond waarvan ze een ongunstige uitslag hadden kunnen aanvechten.

Dus zeker weten kun je het niet, maar de kans is aanwezig dat in Trump geen opofferingsgezinde idealist schuilt.

Dan zijn z'n onhaalbare plannen minder vreemd, want die hoeven niet te worden uitgevoerd. Ze dienden slechts om macht te verwerven. De tijd en energie die hij zo bespaart kan hij weer steken in het behouden en vergroten van die macht. Kijkend naar Trumps staat van dienst zou het voor de hand liggen dat hij dat doet door zondebokken te zoeken die verantwoordelijk worden gehouden voor het mislukken van zijn zogenaamde plannen. Twee vliegen in één klap.

Het is slechts een theorie.

Maar om de bal terug te kaatsen: dat met Trump alles uiteindelijk zal gaan zoals met iedere andere politicus, zoals je nu hoort en leest, is óók slechts een theorie. En dan nog een die vanaf het begin van zijn kandidatuur dag na dag na dag is gelogenstraft. Tot nu toe is nog helemaal niets gegaan zoals met iedere andere politicus. Dus ik vind mijn theorie eerlijk gezegd beter.

Dat de Trump-als-normale-politicustheorie zoveel populairder is, heeft volgens mij met een diep menselijke behoefte te maken om het eigen leven niet al te zeer te laten verstoren door extreme gebeurtenissen. De veerkracht van de mens is befaamd: geen oorlog of natuurramp heeft ooit kunnen voorkomen dat een vorm van dagelijks leven zijn gang gaat, hoe beperkt ook. Dat is een nuttig instinct op individueel niveau: zo overleef je. Maar op collectief niveau kan het schadelijk zijn: als er gevaar dreigt en iedereen normaliseert dat, wie doet er dan wat tegen?

Er treedt ook een gek fenomeen op: hoe groter het gevaar, des te meer moet je ertegen doen. Des te hoger is dus de drempel om tot handelen over te gaan. Oftewel: hoe groter het gevaar, des te passiever de reactie.

Journalisten zijn net mensen, weten we tegenwoordig, dus die doen vaak ook mee aan dat normaliseren. En daarmee laten ze hun publiek ontspannen.

Beeld Johanna Austin

Rhinocéros

Van jongs af aan heb ik altijd willen weten: hoe konden mensen het ooit zover laten komen? Ik kende altijd mijn familiegeschiedenis. Ik wist wat een geluk de overlevenden hadden gehad. Met dank aan de Amerikanen trouwens - zouden die vandaag de dag nog komen?

Mijn moeder haalde vaak het absurdistische toneelstuk Rhinocéros aan, van Eugène Ionesco. In dat stuk veranderen dorpsgenoten van de hoofdpersoon Bérenger een voor een in neushoorns. Hij is de enige die hiervan de waanzin en rampzalige gevolgen inziet. De neushoorns zijn niet meer te bereiken, die leven in hun parallelle werkelijkheid. In hun filter bubble, zou je nu misschien zeggen. Maar meer indruk maken in het stuk zijn vrienden, zijn geliefde: allemaal houden ze relativerende praatjes. Om uiteindelijk stuk voor stuk zelf in zo'n beest te veranderen. Totdat slechts Bérenger overblijft.

De hang om te doen of alles normaal is, of alles wel losloopt. Zo kon het gebeuren.

We zijn nu zover niet als toen, dat weet ik en hoeft niemand me in te wrijven. Ik ben ook prima op de hoogte van het taboe op de historische vergelijking. We zien alleen wel dat mechanisme in werking, volop en van dichtbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.