Profiel

Dominic Ongwen werd als kind gedwongen tot oorlogsmisdaden. Maar is hij dader of slachtoffer?

Dominic Ongwen werd als kind ontvoerd en gedwongen tot een leven als kindsoldaat. Hij staat te boek als een van de bruutste oorlogscriminelen van Oeganda. Donderdag oordeelt het Internationaal Strafhof in Den Haag of hij een straf verdient.

 Dominic Ongwen in 2016, als hij de rechtszaal van het Internationaal Strafhof binnenloopt. De Oegandees wordt beschuldigd van oorlogsmisdaden. Beeld Peter de Pool/ EPA
Dominic Ongwen in 2016, als hij de rechtszaal van het Internationaal Strafhof binnenloopt. De Oegandees wordt beschuldigd van oorlogsmisdaden.Beeld Peter de Pool/ EPA

Toen Dominic Ongwen zo’n dertig jaar geleden als kind naar school liep, kon hij niet bevroeden dat hij uiteindelijk 6.000 kilometer verderop in een rechtbank zou belanden. De schooljongen werd in Noord-Oeganda ontvoerd door rebellen en gedwongen om zich bij hen aan te sluiten, waarna hij jarenlang de meest brute misdaden beging. In 2015 gaf hij zich over in de Centraal-Afrikaanse Republiek en kreeg een enkele reis naar Den Haag, waar hij zich moest verantwoorden voor het Internationaal Strafhof. Donderdagochtend hoort Ongwen of hij in Nederland de cel in gaat.

Terreurbewind Kony

Ongwen, nu een jaar of 45, was een hoge commandant in het Verzetsleger van de Heer (LRA), het van oorsprong Oegandese rebellenleger dat onder leiding stond van Joseph Kony, de even mysterieuze als moorddadige ‘tovenaar van de Nijl’. Kony – een voormalige katholieke kerkganger met vermeende spirituele krachten – presenteerde zich eind jaren tachtig als belangenbehartiger van de Oegandese bevolkingsgroep de Acholi’s, die zich achtergesteld voelde door de centrale regering. In werkelijkheid liet Kony een waar terreurbewind los: meer dan 100.000 mensen werden door zijn strijders doodgeschoten, doodgeslagen of doodgemarteld, ongeveer 2,5 miljoen mensen raakten ontheemd, en zo’n 60.000 mensen werden ontvoerd.

Het schrikbewind van Kony in Oeganda eindigde zo’n vijftien jaar geleden, toen hij samen met zijn strijders het land was uitgedreven door het regeringsleger. In Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek maakten plukjes LRA-strijders zich daarna opnieuw schuldig aan moord, plundering en ontvoering, maar hun rangen raakten gestaag uitgedund. Terwijl Ongwen vandaag in Den Haag zijn vonnis verneemt, bevindt Kony zich nog altijd ergens in de wildernis, buiten het zicht van justitie. Dat terwijl het juist Kony’s strijders waren die dertig jaar geleden Ongwen ontvoerden.

Precies dit gegeven, een onschuldig kind dat tot strijder is gemaakt, staat centraal in het proces tegen Ongwen. Hij is dader en slachtoffer ineen. Hoe weeg je die twee kanten tegen elkaar af?

Leider Sinai-brigade

Buiten kijf staat dat Ongwen, toen hij eenmaal volwassen was en leiding gaf aan de beruchte Sinai-brigade van het LRA, gruweldaden beging. Overlevenden zeggen dat Ongwen, bijgenaamd de Witte Mier, slachtoffers levend aan de kook liet brengen. En hij mag dan als kind werden ontvoerd en gedrild, maar van de duizenden kinderen die eenzelfde lot ten deel viel, klom uitgerekend hij hoog op in de rangen. Duidt dat niet op een zekere bereidwilligheid van zijn kant?

Ter verdediging voeren zijn advocaten in Den Haag aan dat Ongwen als kind door het LRA psychisch werd beschadigd, en dat hiermee rekening moet worden gehouden bij de beoordeling van Ongwens optreden als volwassene. Ontvoerde kinderen zoals hij werden door het LRA gehersenspoeld, en vaak gedwongen om meteen mensen te doden. Bovendien heeft het Strafhof in Den Haag zelf al eens uitdrukkelijk het ronselen van kindsoldaten veroordeeld, en heeft het hof zich dus bezorgd getoond om het lot dat Ongwen ooit trof. Dit gegeven moet dienen als ‘verzachtende omstandigheid’.

Cynische machtspolitiek

Tussen de rieten hutten in het geboortedorp van Ongwen voerde een oom van hem in 2017 tegenover de Volkskrant nog een argument ter verdediging aan. Volgens de 65-jarige Johnson Odonga bleef het Oegandese regeringsleger dertig jaar geleden in gebreke door de kleine Ongwen niet te ‘beschermen’ tegen de kidnappende LRA-lieden. Dit argument ligt gevoelig omdat het vragen oproept over de rol van president Yoweri Museveni (76), die vandaag de dag nog altijd aan de macht is. Museveni is er van beticht dat hij de oorlog in Noord-Oeganda een tijdlang welbewust op z’n beloop liet, om op die manier fondsen van bezorgde hulporganisaties en donorlanden binnen te slepen en zijn systeem van politieke patronage te spekken. Volgens Johnson Odonga werd Ongwen du slachtoffer van een staaltje cynische machtspolitiek.

De rol van president Museveni ligt om nog meer redenen gevoelig. Nadat hij eenmaal had besloten om wel degelijk hard op te treden tegen het LRA, zouden zijn regeringstroepen zich te buiten zijn gegaan aan wangedrag tegenover de lokale bevolking. Tegenstanders vonden dat ook Museveni door het Strafhof onder de loep moest worden genomen wegens het LRA-conflict, maar dat zat er welbeschouwd niet in: het hof is voor zijn operaties afhankelijk van de medewerking van staten, het heeft geen eigen ‘arrestatieteams’. Zo kon het gebeuren dat Museveni in 2003 het Strafhof ‘uitnodigde’ om werk te komen maken van onderzoek tegen Dominic Ongwen, Joseph Kony en nog drie andere kopstukken van het LRA, terwijl hij zelf buiten schot bleef. Omdat de drie andere LRA-kopstukken inmiddels zijn overleden, lijkt het erop dat alleen de ontvoerde schooljongen op het internationale podium een vonnis zal aanhoren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden