Dominee voor de moderne mens

De Bloemendaalse dominee Ad van Nieuwpoort leeft bijna net zo'n jachtig leven als de mensen in zijn gemeente. Vandaar dat hij ze zo goed begrijpt.

Dominee Van Nieuwpoort vlak voor de zondagse dienst. Beeld Jan Dirk van der Burg

Over wie spreekt de Bloemendaalse predikant Ad van Nieuwpoort (51) als hij 's zondags op de kansel staat van zijn Dorpskerk, een knus gebouw uit de 17de eeuw op een lommerrijk plein, omzoomd door herenhuizen? Over de verdrukten en de rechtelozen uiteraard. Over vluchtelingen die voor terroristen worden gehouden. Over de mensen aan de rafelranden van de samenleving.

Maar ook over mensen die in de kerk zitten. Bewoners van de op drie na welvarendste gemeente van Nederland waar, volgens Quote, bijna 60 procent van de inwoners tot de 25 procent rijkste Nederlanders behoort. Van wie velen een jachtig bestaan leiden, gegijzeld door hun eigen agenda. Over de ouder die zijn kinderen belast met loodzware verwachtingen: 'De kleuter moet al een netwerk opbouwen om later in de goede jaarclub terecht te komen.' Het streven naar perfectie. Het marktdenken dat de geest bezet. De 'dwang van binnenuit'. 'Het najagen van onbegrensde mogelijkheden, waardoor we nooit rust vinden.'

Overvolle agenda

De gejaagde mens is, in de woorden van Van Nieuwpoort, 'broos en kwetsbaar, zoekend naar erkenning'. En de predikant, zelf worstelend met een overvolle agenda, herkent zich in hem. Daarnaar verwijst de titel van zijn boek Uit de tijd. Wat bezielt een liberale dorpsdominee?, dat begin dit jaar verscheen. Hierin beschrijft hij de aangename sensatie die een langdurige stroomstoring in Bloemendaal bij hem teweegbracht. Dit ongemak ontsloeg hem van de plichten die hij zichzelf had opgelegd. Want de vervulling van bijna al die plichten, zoals het schrijven van de preek voor de komende zondag, vereiste de aanvoer van elektriciteit. Zolang de computer en de televisie niet functioneerden, de telefoon niet kon worden opgeladen en hij geen koffie kon zetten of tosti's kon maken, kon hij andere dingen doen - zoals lezen. Een paar uur was hij 'uit de tijd' getild. 'Met tijd bedoel ik dan de tijd die alsmaar, vaak genadeloos, doortikt.'

De toestand van 'uit de tijd zijn' treedt ook bij hem in 'met het betreden van de woordwereld van de Bijbel' - Van Nieuwpoort is tenslotte predikant. Of, zoals hij het zelf uitdrukt, 'verhalenverteller'. 'Het bijbelverhaal helpt je boven de waan van de dag uit te stijgen en anders naar je leven te kijken', zegt hij. 'De kerk is vooral een plaats waar de Bijbel wordt gelezen en gevierd als tegengif voor ons jachtige leven.'

De gejaagde mens uit Bloemendaal figureert ook in de anderhalf uur durende reportage Hier ben ik, waarin filmmakers Sarah Vos (voormalig VPRO) en Sander Snoep (bekend van de documentaire over de renovatie van het Rijksmuseum) een indruk geven van Van Nieuwpoorts biotoop. We zien een jong echtpaar dat, rennend door de Kennemerduinen, de overvolle agenda van de komende week doorneemt. Zo bereidt het zich niet alleen voor op een nieuwe werkweek, maar ook, heel efficiënt, op de marathon van New York. Die zullen ze, blijkt later, niet uitlopen: de man zijgt in het aangezicht van de finish ineen en moet met ijswater worden opgelapt.

Losers

'Je kunt jezelf dus doodlopen', zegt zijn vrouw na thuiskomst tegen Van Nieuwpoort. Zij voelt zich 'een loser', want winnaars brengen de marathon tot een goed einde. 'Het evangelieverhaal gaat over een loser', antwoordt Van Nieuwpoort. Het kan bedoeld zijn als troost, maar ook als vermaning. Want Bloemendaal vervormt de blik op de samenleving, zegt hij in een ander filmfragment.

Een andere verhaallijn is die van de Amsterdamse high potential die nog steeds lijdt onder de loodzware eisen die zijn vader aan hem stelde. Als kind sliep hij altijd in de buurt van een vluchtroute waarlangs hij kon ontkomen als zijn vader boven kwam om zijn ongenoegen te uiten over een en ander. Uiteindelijk verzoenen vader en zoon zich - zwijgend. De vader is er nog meer door ontroerd dan de gekwetste zoon.

En dan is er de vrouw, van bescheiden afkomst, die zich na haar huwelijk met een gefortuneerde Bloemendaler even 'kasteelvrouw' waande en meende zich daarnaar te moeten gedragen, hoeveel inspanningen dat ook van haar vergde. Nu, na haar echtscheiding, weet zij beter. Zij en haar ex treffen elkaar nog geregeld in leesclubverband. De camera registreert feilloos het ongemak waarmee die ontmoetingen gepaard gaan.

Vos en Snoep hadden Van Nieuwpoort al over de film benaderd toen hij nog werkzaam was op de Amsterdamse Zuidas, ook een atypische biotoop. Hij aarzelde. Hij was beducht voor een karikatuur van zijn ambt en van zijn nieuwe standplaats. En hij vroeg zich af of het een goed idee was om met een camera in zijn kielzog zijn entree te maken in Bloemendaal. Maar een vriend overreedde hem om op het voorstel in te gaan. 'Hij zei: je bent bezig om te laten zien wat de relevantie is van bijbelverhalen, maar je zegt nee tegen een film waarin dat zichtbaar wordt gemaakt?' Nee, dat zou niet logisch zijn, gaf hij toe. Toen ook de kerkenraad had ingestemd met het project, nestelden de filmmakers zich gedurende vierenhalf jaar in de schaduw van Van Nieuwpoort.

Van Nieuwpoort werd vierenhalf jaar gevolgd door een filmploeg. Beeld Jan Dirk van der Burg
Na afloop van de zondagse dienst. Beeld Jan Dirk van der Burg

BN'ers in de kerk

Van Nieuwpoort - getrouwd, vader van een dochter van 8 - maakt lange dagen. Hij streeft ernaar altijd beschikbaar te zijn voor mensen die een beroep op hem doen. Zo zat hij deze week om de tafel met drie vaders van leerlingen van de openbare Bornwaterschool die naar een antwoord zoeken op de vraag 'wat geven wij onze kinderen mee?' Daarover gaat hij met deze vaders een thema-avond organiseren.

Met zijn collega belegt hij een bezinningsavond over het thema voltooid leven. Een echtpaar dat enige tijd in India heeft gewoond, vraagt Van Nieuwpoort of hij hun kinderen wil dopen. Hij zamelt geld in voor de verbouwing van een voormalig wijkgebouw waarin hij een humaniora-bibliotheek en een kloeke leestafel wil onderbrengen. Hij nodigt bekende Nederlanders uit voor publieke gesprekken over kerk en samenleving. In februari was dat Youp van 't Hek, in maart voormalig PPR-leider Bas de Gaay Fortman en in april Dick Boer, bestuursvoorzitter van Ahold Delhaize.

Hij ontvangt plaatselijke ondernemers die de Dorpskerk voor een festiviteit willen gebruiken. Dat betekent dus partytafels en een cocktailbar in het gebedshuis. Als je een plek van betekenis in het dorp wilt zijn, hoort dat er ook bij, zegt Van Nieuwpoort. U vraagt, wij draaien? Nee, zo is het nu ook weer niet. In Hier ben ik zit Van Nieuwpoort om de tafel met vertegenwoordigers van de lokale VVD die vermoeden dat die nieuwe leuke predikant wel iets voor hen zou kunnen betekenen. Van Nieuwpoort vraagt zich dat af, want zoveel hebben zij niet met elkaar gemeen. Misschien zou hij een bijbellezing voor de liberalen kunnen houden? 'Ik denk dat dat een brug te ver is', zegt een van de VVD'ers geschrokken.

Van Nieuwpoort is nauw betrokken bij Radio Bloemendaal, gevestigd in de Dorpskerk, de oudste zender van Nederland, waarvoor veertig vrijwilligers actief zijn. En elke woensdag buigt hij zich met wie maar wil over de bijbellezing van de komende zondag. 'Een wekelijks feest: samen oude teksten opnieuw spellen, ontdoen van alle dogmatische vooronderstellingen en bevragen op hun relevantie voor de dag van vandaag.' Verder bereidt hij huwelijksdiensten voor en luistert hij naar mensen die het leven als een last ervaren. Hij bezoekt zieken en stervenden. En hij geeft uitvaarten vorm - een pastoraal hoogtepunt voor een predikant, want tijdens zo'n dienst gaat het om dingen 'waar in het dagelijks leven zo weinig taal voor is'.

Oase van ruimdenkendheid

'Als er geen taal meer is, gaan we met elkaar op de vuist', zegt Van Nieuwpoort, als inleider van een poëzieavond die wordt belegd in een tot woonhuis verbouwd kerkje. De aanwezigen zitten aan een lange tafel met verantwoorde spijzen en beschaafde hoeveelheden drank. Het gaat over hun zorgen over het lot van de mensheid en over het verschijnsel populisme. Ze zijn doortrokken van het besef dat ze een oase van ruimdenkendheid bewonen. Maar door de buitenwereld trekt een gure wind.

Thuis hebben ze een gedicht uitgezocht dat ze hier declameren. Aarde, wees niet streng van Menno Wigman wordt ervaren als een gedicht 'over eenzaamheid en hoop'. Als hulp uit onverwachte hoek. Van Nieuwpoort treft in het gedicht 'een beetje Abraham' aan. Dat verhaal gaat tenslotte ook over de vraag 'wat een mens nodig heeft om mens te worden'.

Een verhaaltje, geen gedicht, over de sociale dwang die uitgaat van oud en nieuw is volgens Van Nieuwpoort 'ook herkenbaar in deze omgeving. We willen allemaal van de zwarte piste af terwijl we ook heerlijk in een huisje in Zeeland kunnen zitten.'

Het gedicht Winter van Herman de Coninck, over een besneeuwde wereld waarin alles anders lijkt, bezingt de hoop. Een lichtvoetig gedicht van Fritzi Harmsen van Beek over een poes gaat gewoon over een poes, maar geeft wel aanleiding tot een discussie over het loslaten van controle om het toeval te kunnen toelaten. 'Het is een pittige tijd waarin wij leven', zegt Van Nieuwpoort bij de afsluiting van de avond.

De opbrengst van de collecte. Beeld Jan Dirk van der Burg

Witte wijn in de achtertuin

Over 'de pittige tijd waarin wij leven' spreekt Van Nieuwpoort zich geregeld uit in het actualiteitenprogramma Nieuws & Co. Deze week licht hij zijn eerder in dagblad Trouw betrokken standpunt toe dat de kerk stelling moet nemen tegen de 'ontwrichtende ideologie' van de PVV, 'die haaks staat op de bevrijdende boodschap van de Bijbel'. Na de uitzending, op weg naar de trein, komen de eerste getwitterde en geappte reacties op zijn uitspraken binnen. Ontdaan kijkt Van Nieuwpoort naar het oplichtende schermpje van zijn smartphone. Hij wordt voor landverrader uitgemaakt, voor godsdienstwaanzinnig en erger. Een van de mensen wier gramschap hij heeft gewekt, stort telefonisch zijn verwijten over hem uit. Van Nieuwpoort biedt hem een gesprek aan, 'van aangezicht tot aangezicht'. Maar daarin is de beller niet geïnteresseerd. Hij wil slechts gezegd hebben dat die predikant uit Bloemendaal niets van het echte leven snapt.

Dat overkomt hem wel vaker, dat hij wordt weggezet als predikant die in diepe achtertuinen witte wijn drinkt. Hoogst onbillijk is dat. Al was het maar omdat hij jaren in Amsterdam-Zuidoost heeft gewoond, toen het nog de Bijlmer werd genoemd, en daar dagelijks oog in oog stond met de grimmige kant van de multiculturele samenleving. Hij heeft wel vaker digitale bagger over zich heen gekregen. Maar wennen doet het niet. 'Soms vraag ik me af of ik me nog wel in discussies moet mengen', zegt Van Nieuwpoort, zijn mobieltje opbergend.

Een paar uur later heeft hij zijn kernactiviteit hervat als middelpunt van een bijbelkring die bijeenkomt in het Heemsteedse appartement van een van de leden. De gasten, beschenen door talrijke schemerlampen, zakken weg in gerieflijke banken en fauteuils. Delicate lekkernijen gaan rond. Vanavond spreken zij over het bijbelboek Esther, het enige waarin God niet één keer wordt genoemd.

Esther gaat over Ahasveros, 'koning van Indië tot Ethiopië', die een feestmaal aanricht voor 'al zijn vorsten en dienaren' aan wie hij als besluit van de feestelijkheden de beeldschone koningin Wasti, zijn vrouw, wil tonen. Maar Wasti weigert te verschijnen, en brengt daarmee Ahasveros in ernstige verlegenheid. Zijn raadgevers verspreiden, in een poging de koning voor gezichtsverlies te behoeden, de mare dat hij Wasti heeft afgewezen. Ze draaien de ware toedracht dus om en creëren - dat is volgens Van Nieuwpoort zo'n aardig hedendaags element - een alternative fact. En ze stellen een passende straf voor Wasti voor - van wie nadien dus niets meer wordt vernomen.

Ter vervanging van de ongehoorzame koningin organiseren 'de jongens van de koning' een schouw van 'maagdelijke meisjes die goed zijn om te zien'. Uit hun midden kiest Ahasveros Esther. Hij 'zette de koninklijke diadeem op haar hoofd en maakte haar koningin in plaats van Wasti'.

Tijdens de dienst in de Dorpskerk. Beeld Jan Dirk van der Burg

Gepietepeuter

Gretig kijkt Van Nieuwpoort de kring rond. 'Wat zijn jullie observaties?' 'Dit kun je nog zo meemaken in Saoedi-Arabië', zegt de een. De ander ziet Wasti als 's werelds eerste feminist, die de dwingende wens van haar echtgenoot durft trotseren. Er wordt geopperd dat Wasti mogelijk niet wilde verschijnen omdat haar huid door pukkeltjes, 'een vorm van melaatsheid', werd ontsierd. Maar die toedracht spreekt minder tot de verbeelding dan een daad van feminien verzet. Het 'nee' van Wasti drukt, volgens Van Nieuwpoort, iets uit waar de Bijbel vol van is, namelijk 'verzet tegen machteloosheid en cynisme'. Rest de vraag waarom Ahasveros, een alleenheerser tenslotte, bij zijn reputatiemanagement zo zwaar op adviseurs leunt. Aan een van de kringgenoten is dit 'gepietepeuter met tekstdetails' niet meer besteed. Verlangend kijkt hij naar de wijnglazen die worden gevuld. Het moet wel leuk blijven.

Van Nieuwpoort rijdt in zijn oude Saab naar Utrecht om de eindversie van de film te bekijken in het bijzijn van de producenten, medewerkers van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en mensen van de Ikon/EO. Ze uiten waardering voor de geduldige, onbaatzuchtige filmmakers, voor de Bloemendalers die zich zo hebben durven blootgeven en ook voor Ad van Nieuwpoort: 'Wat goed dat je dáár dominee kunt zijn.' Dat jonge mensen al rennend hun agenda voor de komende week op orde brengen, is voor de meesten nieuw. 'En ik ken geen mens met een machine waar café latte uitkomt', zegt de woordvoerder van de PKN. Wat Van Nieuwpoort betreft, is die Bloemendaalse dimensie echter maar betrekkelijk: 'In de film zien we waar de hele samenleving door is bevangen. Overal zijn mensen op zoek naar bevestiging, erkenning en liefde.'

Bloemendaal is dus overal. Nou ja, bijna overal.

De documentaire Hier ben ik van Sarah Vos en Sander Snoep draait momenteel in meerdere bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden