Dominee tussen kooplieden

In eensgezindheid brachten Mient Jan Faber en het IKV ooit honderdduizenden vredesdemonstranten op de been. Maar met zijn steun aan de Irak-oorlog stond Faber vrijwel alleen....

'Het is belangrijk tot politieke uitspraken te komen gebaseerd op je eigen betrokkenheid. Veel mensen denken dat over kernwapens wordt beslist in Den Haag, Brussel of Washington. Maar iedereen is er op zijn eigen manier bij betrokken.'

Deze uitspraak, gedaan in 1981, midden in het tumult over de plaatsing van kruisraketten in Nederland, geeft glashelder aan waar Mient Jan Faber zijn motivatie uit putte. Persoonlijke betrokkenheid is alles, aldus de algemeen secretaris van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV).

Hij is dat uitgangspunt trouw gebleven. Of het nu Srebrenica betrof of de oorlog in Irak, Faber identificeerde zich met de slachtoffers. In Srebrenica waren dat de moeders van de vermoorde moslimmannen, in Irak de onderdrukte Koerden.

Faber was vóór de oorlog in Irak op puur humanitaire gronden, zegt Rob de Wijk, defensieanalist van het instituut Clingendael en net als Mient Jan een veel gevraagde commentator op televisie.

In Fabers analyse werd het Iraakse volk onderdrukt door een tiran van wie het verlost moest worden. 'Hij denkt vanuit het lijden van de bevolking en is bereid daarvoor desnoods de internationale rechtsorde opzij te schuiven', zegt De Wijk. 'Ik noem dat militant vredesactivisme. Je bent voor de vrede. Je wilt er alles voor doen, zelfs een oorlog voeren.

'Dat lijkt tegenstrijdig, maar dat is het niet. Het is de ultieme consequentie dat het lijden gestopt moet worden. Het doel heiligt de middelen. Ik was het er niet mee eens, maar het was wél consequent.'

De Wijk was tegen de oorlog omdat hij de internationale rechtsorde belangrijker vond dan het lot van de onderdrukte Koerden. Dat stond een goede verstandhouding niet in de weg. 'Met Mient Jan valt altijd te praten. Hij is de aardigste kerel die ik ken met wie ik het niet eens ben.'

Het consequente in Fabers gedachtegang werd niet door iedereen begrepen. Velen zagen zijn steun aan de oorlog als een ommezwaai. Hij heeft zich ermee vervreemd van zijn achterban, zegt de Nijmeegse polemoloog Leon Wecke. 'Faber heeft het humanitaire aspect van de oorlog verabsoluteerd. Terwijl de Amerikanen toch echt een heel andere agenda hadden.'

Het is alsof Paulus, de apostel, weer Saulus de christenvervolger is geworden, mijmert Hans van den Broek, die minister van Buitenlandse Zaken was toen Faber te hoop liep tegen de kruisraketten. 'Ik denk dat veel mensen moeite hebben gehad om in het Irak-standpunt de oude Mient Jan te herkennen.'

Zelfs De Wijk had er moeite mee, bekent hij. 'Ik vond dat hij doorschoot in de kwestie-Irak. Daar kun je nog wel eens problemen mee krijgen, zei ik.'

Dat is gebleken. Gisteren werd bekend dat Faber terugtreedt als algemeen secretaris van het IKV. Als reden is opgegeven dat het IKV minder afhankelijk wil zijn van één persoon. Daarmee lijkt een eind te komen aan de roemruchte loopbaan van een man die in 1981 400 duizend en 1983 550 duizend mensen op de been wist te brengen voor de grootste vredesdemonstraties in de Nederlandse geschiedenis.

'Help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland', was de leuze waarmee Faber zijn finest hour beleefde. Dat de demonstranten in Den Haag hun rug toekeerden naar de toenmalige premier Lubbers die zich in het hol van de leeuw waagde, vond Faber overigens een gênante vertoning. 'Zo sportief was hij ook wel weer', aldus Van den Broek. 'Hij wilde je bij een discussie recht in het gezicht kijken. Zijn standpunt was rechttoe rechtaan. Maar dat kun je van het onze ook zeggen.'

Mient Jan Faber werd in 1940 geboren in Coevorden. Zijn vader was een gereformeerde ouderling en actief ARP'er. 'Ik hou van die traditie. Dat zijn mijn wortels, dat bepaalt mij', zei Faber een maand geleden in het dagblad Trouw.

Faber heeft naar eigen zeggen 'alle gereformeerde gewoonten' gevolgd. Hij bezocht de knapenvereniging. Daarna had zijn loopbaan een abrupte wending kunnen nemen, want bijna was hij naar de KMA gegaan om beroepsmilitair te worden. Het werd wiskunde aan de Vrije Universiteit.

In 1968 studeerde hij af, in 1974 promoveerde hij tot doctor. Via de kerk raakte hij betrokken bij de vredesbeweging. Dat bracht hem eind jaren zeventig bij het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), dat in 1966 was opgericht. In 1983 werd hij algemeen secretaris.

Gied ten Berge kwam een jaar later dan Faber bij het IKV, als erkend dienstweigeraar. Samen beleefden ze de bloeitijd van de vredesbeweging, met als hoogtepunt de massademonstraties in het begin van de jaren tachtig.

'Mient Jan was buitengewoon gedreven', aldus Ten Berge, die tegenwoordig bij Pax Christi werkt. 'Hij had een groot politiek-analytisch vermogen. Mient Jan voelde altijd heel goed aan wat belangrijk was.'

Het IKV had destijds vierhonderd basisgroepen in het hele land, waarvan Faber de spreekbuis was. Hij vond het leuk en het ging hem ook goed af. 'Mient Jan had echt leiderschap. Hij begreep het gevoel van de mensen. Met de duvel en zijn ouwe moer kon hij overweg.'

Tegelijkertijd was eigenzinnigheid hem ook toen al niet vreemd. Zo baarde Faber opschudding door een opmerking dat er ook 'positieve kanten' zaten aan het door de vredesbeweging verfoeide plaatsingsbesluit van het kabinet-Lubbers. In 1986 stond zijn positie al eens ter discussie. Toenmalig voorzitter Jan van Putten trad af, onder meer uit protest tegen eigenmachtig optreden door Faber.

Faber was koppig, aldus Ten Berge, op het drammerige af. 'Ik heb wel eens gezegd: Als je Faber in een kamer zet met drie blinde muren en één deur, dan probeert hij eerst door die drie muren te breken. Een typische Einzelgänger ook. Daarom is hij nooit de politiek ingegaan. Dat is niks voor hem. Dan zou hij te veel gebonden zijn aan een programma.'

Bij het IKV had hij dat probleem niet. Terwijl de vredesbeweging zienderogen slonk, zette Faber het IKV steeds meer naar zijn hand. Het IKV dat wás Faber. 'Mient Jan Faber spreekt alleen namens zichzelf', kopte een krant al in 1984.

Namens het IKV bemoeide Faber zich intensief met de oorlog op de Balkan en de kwestie Srebrenica. Faber verklaarde zich solidair met de moeders van Srebrenica en verliet demonstratief met hen de zaal toen in april 2002 het NIOD-rapport werd gepresenteerd.

'Dat was natuurlijk doorgestoken kaart', zegt Ton Heerts, voorzitter van de militaire vakbond AFMP. 'Ik denk niet dat die vrouwen iets verstonden van wat er werd gezegd.' Faber verweet de soldaten van Dutchbat dat ze het geweer niet hadden opgenomen toen de moslims werden bedreigd.

'Daarmee was hij een van de weinigen die hardop zeiden wat veel mensen dachten', aldus Heerts. Heerts was het niet met hem eens. 'De Dutchbatters waren niet voorbereid op ingrijpen. Van de andere kant heeft hij de dilemma's van militair ingrijpen wel heel scherp gesteld.'

Niet iedereen was gecharmeerd van Fabers houding. Hem werd 'morele superioriteit' verweten. 'Hij had wel iets van het arrogante: Ik weet het allemaal', zegt Wecke. 'En over vijftig jaar zal blijken dat ik gelijk heb.'

Een zin die Faber typeerde was volgens Wecke: Ik kom er net vandaan. 'Daar begon hij bijna altijd zijn verhaal mee. ''Ik kom net van de Koerden vandaan'', zei hij dan. Hebt u daar dan representatief onderzoek uitgevoerd?, vroeg ik dan.'

Mient Jan had wel iets van de stereotiepe dominee, beaamt De Wijk. 'Als Nederland een land is van kooplieden en dominees, dan is Mient Jan de dominee.'

Dat paste prima bij de kerkelijke achterban. Het werd anders toen de dominee oorlog begon te preken. In 1992 verklaarde Faber zich voorstander van ingrijpen in Kosovo. Toen bevond hij zich nog in goed gezelschap.

Anders werd het toen hij zich uitsprak voor de oorlog tegen Irak. Dat viel niet goed bij de achterban, die eensgezind tégen was. 'De kerken zijn nog nooit zo eensgezind tegen de oorlog geweest', zegt Wies Houweling, Nederlands vertegenwoordiger bij de Wereldraad van Kerken. 'En dan zegt meneer Faber op televisie dat hij vóór is.'

Wat Faber denkt is zijn goed recht, benadrukt Houweling. 'Ik twijfel niet aan zijn integriteit. Maar hij spreekt wél namens de kerken die er een andere mening op nahouden.'

De Irak-oorlog bracht Faber in een spagaat. Het IKV weigerde een verklaring van de Raad van Kerken te ondertekenen tegen de oorlog. Het deed dit voorjaar ook niet mee aan de demonstratie in Amsterdam. Dat kwam Faber op kritiek te staan, ook in eigen kring. Anders dan hun voorganger ging het merendeel van de IKV-medewerkers wél demonstreren.

De kwestie Irak lijkt Fabers ondergang bij het IKV te hebben ingeluid. Maar het proces was al langer aan de gang, zegt Ten Berge. 'Faber en het IKV zijn geleidelijk uit elkaar gegroeid. Het IKV is een andere organisatie dan in de jaren tachtig. Faber is een solist die te ver voor de muziek uit liep.'

Tot verrassing van het IKV-bestuur kondigde Faber zijn eigen afscheid aan in HP/De Tijd. 'We wisten dat hij een interview zou hebben over Irak. Maar niet dat hij dit ging zeggen', zegt IKV-voorzitter Marijke van Grafhorst. 'Ik betreur dat zeer.'

Volgens Van Grafhorst koesterde het IKV geen plannen om Faber opzij te schuiven. Zijn terugtreden is met hem zelf besproken, zegt ze. Ook de kwestie Irak heeft geen enkele rol gespeeld. 'Faber heeft altijd gesproken namens een meerderheid van het bestuur.'

Spijtig, noemt Ten Berge Fabers aangekondigde afscheid. Vooral de manier waarop. 'Ik had gehoopt op een groots afscheid. En dat hij nog jarenlang een seniorfunctie zou bekleden bij het IKV.' Misschien kan dat nog, aldus Ten Berge. 'Ik denk dat we hem nog vaak genoeg zullen horen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden