Dollars uitdelen aan de armen

DE JONGE Amerikaanse schrijver Dave Eggers gaat in zijn tweede boek, U zult versteld staan van onze beweeglijkheid, nadrukkelijk voort op de lijn van zijn fameuze debuut Een hartverscheurend verhaal van duizelingwekkende genialiteit....

Het grote verschil zit in de toon. Een hartverscheurend verhaal. . . is een tragikomisch verslag van een moeilijke periode in het leven van Eggers, en bovendien een boek dat vrolijk allerlei regels van de literatuur aan zijn laars lapte. In U zult versteld staan van onze beweeglijkheid heeft de humor plaatsgemaakt voor somberheid. Daarmee is het boek - U.z.v.s.v.o.b., zoals de titel hoort te worden afgekort - echter niet indringender geworden.

Het is niet uitgesloten dat Eggers dat met opzet heeft gedaan, als uithaal naar de lezer die over de dood alleen maar mooie kunst verwacht. In Een hartverscheurend verhaal. . . toonde hij zich al een meester in dat spel op de grens tussen ernst en ironie. Eigenlijk was hij in deze memoires alleen ondubbelzinnig serieus in het eerste hoofdstuk, waarin hij op koele, ontroerende wijze de dood van zijn ouders beschreef. Bij de rest van het boek, waarin Eggers en zijn jongere broer Toph proberen een eigen leven op te bouwen, wist je vaak niet of je moest huilen of lachen.

Dat effect werd versterkt door de vele postmoderne grappen die hij verwerkte: het absurde schutblad, het voorwoord met weggelaten passages, de dankbetuiging die een complete analyse van het boek bevatte, de voetnoten, het interview met MTV dat veranderde in een gesprek over nut en noodzaak van het boek zelf. Door het hele boek heen voelde je dat Eggers zich probeerde te bevrijden van de traditionele vorm van memoires over rouw: eerst de dood, dan de pijnlijke verwerking, en uiteindelijk catharsis. Daarvoor was zijn bewustzijn van de clichés te groot, de dood van zijn ouders te belangrijk.

In U zult verstelt staan. . . gaat hij door op hetzelfde thema. Dat is niet verwonderlijk, want er ligt opnieuw een tragisch sterfgeval in Eggers' leven aan ten grondslag. Iets meer dan een jaar geleden pleegde zijn zus zelfmoord. Dat wordt overigens niet expliciet gezegd in het boek (het is wel aan haar opgedragen), maar is wel belangrijk voor het begrip ervan.

Eggers heeft deze keer gekozen voor de romanvorm, zonder al te veel postmoderne trucs. Verspreid over het boek verschijnen wel foto's, kopieën van briefjes en een schatkaartje, ongeveer zoals W.G. Sebald dat deed in zijn melancholieke, literair-journalistieke werken. Ook Eggers lijkt te willen zeggen dat zijn fictie stevig geworteld is in de werkelijkheid.

U.z.v.s.v.o.b. beschrijft de wereldreis die de vrienden Will en Hand maken na de dood van hun beste vriend Jack door een auto-ongeval. Doel van het tweetal is om gedurende deze reis, die niet meer dan een week duurt, de vele duizenden dollars die Will om onduidelijke redenen in handen heeft gekregen, in ijltempo uit te delen aan de armen.

Het is een klassiek geval van vluchtgedrag - jezelf bezighouden om iets te vergeten. Omdat het tot verrassing van de Amerikanen moeilijk blijkt om vanaf een willekeurig vliegveld naar elke bestemming in de wereld te vliegen, doen ze uiteindelijk maar een paar landen aan: Senegal, Marokko en de Baltische staten.

Op alle locaties gebeurt min of meer hetzelfde: in een barokke woordenstroom wordt gedetaileerd beschreven hoe de twee twintigers tickets kopen, hotels zoeken, auto's huren, cafés bezoeken, rondrijden op zoek naar arme sloebers die ze maar met moeite kunnen vinden, vrouwen versieren, zich verwonderen over het vreemde land waarin ze nu weer zijn terechtgekomen, en gesprekken voeren met willekeurige passanten.

Hier en daar delen ze dollarbiljetten uit aan zwervers, kinderen, boeren en anderen van wie ze vermoeden dat die het geld nodig hebben. Soms halen ze halsbrekende toeren uit, zoals vanuit een auto op een kar springen of zich in een boom van de ene tak op de andere laten vallen. Dergelijke voorvallen zijn soms grappig en soms ontroerend, en heel af en toe doen ze zelfs denken aan het eerste hoofdstuk uit het debuut. Maar meestal worden ze door Eggers zo langdradig en vol ennui beschreven dat ze vervelend worden.

Natuurlijk laat de dood van Jack de twee niet los. Will, de verteller van het verhaal, wordt achtervolgd door herinneringen aan zijn overleden vriend, met wie hij soms dramatische imaginaire gesprekken voert. Bovendien is Will vlak voor de reis in elkaar geslagen door drie onbekenden toen hij met Hand de opslagruimte van Jack aan het opruimen was. Hand was op dat moment net even weg, en dat zit Will nog steeds dwars. De hele reis draait om de dood van Jack en de gevolgen voor de vriendschap tussen Will en Hand, maar tot echte gesprekken daarover komt het bijna niet. Wat valt er ook over te zeggen, lijken de twee zich af te vragen, en met hen de schrijver Eggers.

Die vraag is misschien de reden voor de mysterieuze eerste zin (op de kaft van het mooi vormgegeven boek, dat oorspronkelijk bij Eggers' eigen uitgeverij McSweeney's Books verscheen) en de voorlaatste. Will meldt daarin dat hij inmiddels allang is omgekomen in een brandende veerboot in Columbia. Dit boek is dus geschreven door een dode. Het gaat niet over iemand die door een sterfgeval een beter mens is geworden, lijkt Eggers te benadrukken.

Zo eindigt het verhaal ook: Will vliegt iin zijn eentje naar Mexico om een bruiloft bij te wonen en voelt zich daar een dag vrolijk. Maar betekenis heeft die vrolijkheid niet, en erg boeiend worden die passages ook niet opgetekend. Eggers heeft met U zult versteld staan. . . aangetoond een boek over de dood te kunnen schrijven dat de dood niet gebruikt voor verwerking of schoonheid. Maar dat pakt uit als een fatalistisch, doelloos soort ironie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden