Doet kunstmest de boer de das om?

Voordelige kunstmest moet Ivoriaanse cacaoboeren vooruithelpen. Maar groei van de productie kan de prijzen ineen doen storten en dan zijn die boeren nog verder van huis.

Vanmorgen legt er een schip aan in Abidjan, Ivoorkust. Aan boord tienduizend ton kunstmest. Meer schepen zullen spoedig volgen. Allemaal voor de straatarme cacaoboeren in het land. Maar het is nog de vraag of zij daar blij mee moeten zijn. En of dat schip met Marokkaanse kunstmest niet een gigantisch werkloosheidsprobleem gaat opleveren.


Directeur Joost Oorthuizen van het Initiatief Duurzame Handel (IDH), een Nederlandse organisatie voor ontwikkelingshulp van de zakelijke soort, heeft die twijfels niet. 'Dit zijn de allerarmste mensen in de wereld', zegt hij over de Ivoriaanse cacaoboeren. 'Van alle landbouwproducten is de productie per hectare de laatste honderd jaar vele malen over de kop gegaan. In de cacao was het 400 kilo per hectare, en dat is het nog steeds. Terwijl de vraag enorm stijgt. Als we de productie kunnen laten groeien, kunnen die boeren eindelijk leven van hun cacao, want dat kunnen ze nu niet.'


IDH is al jaren actief in de cacao-teelt in West-Afrika. Samen met chocoladefabrikanten als Mars en cacaohandelaren als Archer Daniëls Midlands (ADM) probeert IDH die teelt te verduurzamen. De concerns leverden nieuwe cacaostruiken, IDH nam de scholing van de boeren voor zijn rekening. Dat is effectief: leer de boer snoeien en de productie gaat 30 procent omhoog.


Veldproef

Maar die kan nog veel, veel verder omhoog, zegt Jonas Mva Mva, cacaospecialist van IDH. 'De jonge bomen zijn goed, de scholing werkt uitstekend. Kunstmest is de missing link.' Een veldproef had verbijsterende resultaten. Drie jaar lang werd er kunstmest toegediend in een aantal regio's in Ivoorkust. In jaar één steeg de productie gemiddeld 77 procent, in jaar 2143 procent, jaar drie 107 procent.


De Ivoriaanse boeren gebruikten nauwelijks kunstmest omdat ze die niet konden betalen. Immers: de cacao leverde bijna niks op. Cacao is bij uitstek een teelt voor de allerarmsten: een hoop werk, maar weinig opbrengst. Is de grond uitgeput, dan vindt de boer elders wel weer een plekje in het bos om een cacaoboom te planten. Zo gaat dat al een eeuw.


De kunstmest van het schip dat vandaag zijn eerste lading aflevert, zal wel betaalbaar worden voor de allerarmsten: het wordt voorgefinancierd door ADM. De boeren betalen pas als hun oogst binnen is.


Dat lijkt een fantastische oplossing, maar als het project echt slaagt, kan het wel eens averechts werken. Ivoorkust is 's werelds grootste cacaoproducent, met een wereldmarktaandeel van rond de 35 procent. Jonas Mva Mva van IDH denkt in 2015 de helft van de Ivoriaanse boeren aan de kunstmest te hebben, en dat de productie dan zal stijgen tot duizend kilo per hectare. Als dat zou lukken, zou de Ivoriaanse productie bijna verdubbelen, en de wereldproductie met tientallen procenten omhoog gaan. Zeker als het project, zoals de bedoeling is, ook in andere West-Afrikaanse landen wordt uitgerold.


Productiviteitsstijging

Landbouweconomen hebben grote vragen bij zo'n productiviteitsstijging. De wereldmarktprijs van cacao is de laatste jaren al gehalveerd. Voor landbouweconoom Petra Berkhout van de Wageningen Universiteit is het simpel: 'Als de productie veel sterker stijgt dan de vraag, stort de prijs in.'


Ook de Wageningse onderzoeker Gertjan Becx, deskundige in tropische producten zoals cacao, vindt een scherpe stijging van de productie riskant. 'De boeren verwaarlozen hun land juist omdat ze zo weinig voor hun cacao krijgen.' Het idee dat de verhoging van de productie genoeg is om de boeren uit de armoede te trekken, noemt Becx 'een typische simpele oplossing van IDH'. Pas als de prijs stijgt, zal de boer gaan investeren, denkt Becx.


En Yuca Waarts, ook van Wageningen, die onderzoek doet naar duurzame ketens: 'Een tijdje geleden ging Vietnam plotseling in het groot koffie produceren. Toen zakte de prijs van koffie. Dat zou nu met de cacao kunnen gebeuren.'


Professionaliseringsslag

Zeker is dat niet alle boeren zullen profiteren. Jonas Mva Mva: 'Niet alle boeren zullen kunstmest gaan gebruiken, dat is niet de bedoeling. Er zijn nu twee miljoen cacaoboeren in West-Afrika maar over vijf of tien jaar moeten er daarvan hooguit een miljoen van over zijn. Dit project gaat ook om een professionaliseringsslag,' zegt hij. Beter opgeleide en beter toegeruste boeren hebben toegang tot kunstmest en betere planten. Op die manier kan worden voldaan aan de groeiende vraag, met name vanuit landen als China en Brazilië. 'Tot 2020 groeit de vraag met een miljoen ton tot vijf miljoen ton', zegt Mva Mva.


En die verdwenen miljoen boeren, wat moet daarmee? 'Er moeten banen komen, maar die komen er ook. Ze kunnen gaan werken bij de boeren die wel in business blijven. En we zijn in gesprek met organisatie zoals Base of Pyramid, die werk creëren in zulke gebieden.' En directeur Oorthuizen wijst erop dat die boertjes meestal ook nog wel andere teelten hebben, zoals cassave.


Is IDH eigenlijk vooral bezig de belangen van de cacao-industrie te behartigen? Nu schiet directeur Oorthuizen uit zijn slof. 'Die cacao-industrie interesseert me niks. We doen onze stinkende best om die arme boeren te helpen. Het belang van de industrie is meer en betere cacao, het belang van de boeren is een beter inkomen. Wij verbinden die twee. Je kunt wel blijven mierepieren met bedenkingen, maar we moeten het gewoon oplossen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden