Doemdenken

Er is een verschil tussen ziekten en diagnoses. Je zou kunnen zeggen dat ziekten dingen van de natuur zijn en diagnoses uitingen van de cultuur....

De tak van het medisch bedrijf waar het onderscheid tussen afwijkingen en diagnoses het meest in het oog springt, is de psychiatrie. Een voorbeeld is de diagnose depressiviteit.

Volgens de meeste gezondheidsexperts is depressiviteit sinds de tweede helft van de twintigste eeuw in veel landen schrikbarend toegenomen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zal deze aandoening omstreeks 2020 nummer één zijn op de toptien van gezondheidsproblemen. De WHO laat zich curieus genoeg niet uit over de oorzaak van deze opmerkelijke stijging. Waarschijnlijk omdat ze van mening is dat maatschappelijke factoren niet tot haar domein behoren. Depressiviteit kenmerkt zich onder meer door een sombere kijk op de toekomst. Het lijkt voor de hand te liggen dat pessimisme over het lot van de wereld er niet los van staat.

De Engelse auteur Oliver Bennett beschrijft in zijn boek Cultural Pessimism: narratives of decline in the postmodern world vier oorzaken van zulk pessimisme. De eerste wordt veroorzaakt door zorgen over het milieu. Zoals James Lovelock, beroemd door zijn Gaia-hypothese, het verwoordde: Het is alsof je in een auto zonder remmen de berg afraast. Het enige dat je kunt doen is geen gas geven. Maar je te pletter rijden zal je.

De tweede oorzaak van pessimisme is het idee van het teloor gaan van waarden en normen. Hierdoor nemen misdadigheid, geweld en terreur steeds toe. Dit leidt op zijn beurt weer tot meer autoritaire en repressieve vormen van regeren.

De derde oorzaak heeft te maken met de wetenschap. Deze wordt meer en meer gezien als dienaar van het militair-industriële, de medisch-farmaceutische en de genetisch-industriële maffia.

Tenslotte is er de opkomst van het wrede nieuwe kapitalisme. Een agressievere variant dan het oude kapitalisme uit de tijd van Ford. Productiever, maar met meer sociale onzekerheid voor de werknemers. Deze ondernemingswijze wordt door politici gewoonlijk geprezen om zijn 'flexibiliteit' en is de oorzaak van grotere ongelijkheid en sociale desintegratie.

Het is niet vreemd dat hierdoor gevoelens van onzekerheid en machteloosheid ontstaan. Een pessimistisch wereldbeeld ligt voor de hand. Uit veel psychologisch onderzoek blijkt dat gewone, 'gezonde' mensen er meestal onrealistisch positieve toekomstverwachtingen op na houden. Ze overschatten hun vermogen invloed uit te oefenen op de loop van de gebeurtenissen en denken dat alles goed zal aflopen. Dergelijke positieve illusies zouden onontbeerlijk zijn voor onze geestelijke gezondheid.

Meer en meer wordt duidelijk dat steeds meer mensen moeite krijgen zulke waandenkbeelden vast te houden. Dat is niet zo leuk voor ons welbevinden, maar heeft wellicht ook voordelen. Voor politieke veranderingen lijkt een realistisch pessimisme in ieder geval noodzakelijk. De slechtste optie is zo'n houding te medicaliseren en te etiketteren als ziekte die behandeld dient te worden. Een fikse dosis depressief realisme zou weleens precies kunnen zijn wat we tegenwoordig nodig hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden