Doemdenken als inspiratiebron

Geen doel, geen werk, geen idealen, geen toekomst. Welkom terug in de jaren tachtig, de geboortejaren van het doemdenken. De bom gaat vallen, natuurrampen dreigen en daarom dragen de punkers in mijn klas een button met ‘No future’ erop....

Een kwart eeuw later, tijdens de volgende economische crisis, hebben de rebellen hun visie moeten prijsgeven. Wie wil kan nog steeds donkere wolken zien samenpakken boven de toekomst, maar het is moeilijker iemand te vinden die daar oprecht somber van wordt. Terrorisme bestrijden we in navolging van Bush door wereldwijd democratie en vrede te brengen met militair machtsvertoon. De honger helpen we de wereld uit door in U2-frontman Bono te geloven. En de klimaatverandering bieden we het hoofd door acties als ‘Nederland gaat voor een beter klimaat’, waarin mensen op de website hun tips mogen geven. Een zekere Martijn laat bijvoorbeeld weten dat hij elke zaterdag en zondag uitslaapt en daardoor drie uur minder energie gebruikt dan doordeweeks.

Het is dan ook opvallend dat twee Amerikaanse ecologen in het jongste nummer van het tijdschrift Ecologist ervoor pleiten de hoop op te geven. Hoopvolle boodschappen over het milieu bevatten bijna altijd drie elementen: (1) De wetenschap heeft er sterke bewijzen voor dat het in de toekomst ernstig zal mislopen, (2) het is daarom belangrijk dat je je groener gaat gedragen, (3) de reden om dat te doen is dat je op die manier de ramp kan vermijden.

De achterliggende gedachte lijkt dat mensen zonder hoop het hoofd laten hangen en we dan helemaal niets voor elkaar krijgen. Vandaar dat het Wereld Natuur Fonds adverteert met de slogan ‘De wonderen zijn de wereld nog niet uit’ en daaronder dan hoopvolle natuurnieuwtjes brengt, bijvoorbeeld dat de populatie van wilde honden in het oosten van Zambia is toegenomen.

De evangelist van de hoop is de Amerikaanse president Obama. In zijn toespraak op 26 januari zei hij dat president Nixon de afhankelijkheid van zijn land van buitenlandse olie al in 1970 teruggebracht had willen hebben. Obama vervolgde doodleuk met de opmerking dat hij zelf de eerste schreden zal zetten op dat pad. Het verduurzamen van de energievoorziening zal niet alleen miljoenen banen opleveren maar ook veel geld besparen.

Obama weet zo iedereen achter zich te scharen. Omdat een slechte toekomst dreigt, zullen we dat even in orde maken. Punkers en christenjongeren kunnen elkaar alsnog in de armen sluiten, maar het addertje onder het gras zit in de geloofwaardigheid. De Ecologist noteert dat wetenschappelijk bewijs voor aanstaande rampen niet te verenigen is met het idee dat je als individu daartegen iets kunt doen. Hamer daarom als natuurbeschermers niet op hoop, maar op wat moreel juist is om te doen. Psychologisch gezien heeft deze aanpak zijn charmes. Hoop dat het allemaal goed zal komen, kan verlammend werken. Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat vrouwen die alleen maar dromen van maatje 36 het meeste gewicht winnen. De mooie toekomst wordt dan alleen in de fantasie geconsumeerd en niet in daden omgezet.

Oppervlakkige hoop gaat ervan uit dat het in de toekomst allemaal goed zal komen, en maakt het niet dringend te handelen. Een meer doorleefd optimisme erkent dat in de toekomst rampen kunnen gebeuren en dat het niet altijd zal lukken om die af te wenden, maar blijft desondanks zoeken naar mogelijkheden om binnen de eigen beperkte mogelijkheden het goede te blijven doen. Niet omdat alles dan in orde zal komen, maar omdat het goede in zichzelf de moeite waard is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden