AnalyseAanpak coronacrisis

Doe maar wel, doe maar niet: het mondkapje onder de loep

Beeld EPA

In de Tweede Kamer kwam een al weken sluimerend welles-nietesspel woensdag even tot een eruptie. Mondkapjes moeten er komen, en snel een beetje! Of niet? We loodsen u langs de drie belangrijkste wetenschappelijke horden.

Mondkapjes bedwingen de uitbraak!

Op internet gaat een grafiek rond van de oplopende ziekteaantallen in tientallen landen. Bovenaan de landen waar corona het snelst om zich heen greep: ‘GEEN MASKERS’, heeft de maker, econoom Joseph Perla, erbij geschreven. Onderaan Zuid-Korea, Japan, Singapore en Hongkong, alle vier landen waar de uitbraak zichtbaar trager verliep. ‘MASKERS’, heeft de maker van het virale grafiekje erbij gezet.

Een aanlokkelijke gedachte. ‘Landen waar gezichtsmaskers routine zijn, zoals Taiwan en Japan, hebben een veel vlakkere ziektecurve doorlopen dan landen waar ze dat niet zijn’, schrijft de eminente Amerikaanse hoogleraar oncologie Ronald DePinho in een oproep om mondkapjes in de VS verplicht te stellen. Of kijk in Europa: we zijn zo ongeveer het laatste oord waar je nog zonder luchtweglap de straat op kan.

Maar er gaat nog een grafiek van twee oplopende lijntjes rond op internet. ‘APPELEN’, heeft de maker bij het ene lijntje geschreven, en bij het andere ‘PEREN’.

Dat men in Azië zo stevig de corona bedwong, betekent natuurlijk nog niet dat het door de mondkapjes komt. In Azië was de alertheid al groter na de sarscrisis, test men meer, is de individuele vrijheid geringer, en is de bevolkingssamenstelling anders.

Het bewijs dat mondkapjes een epidemie kunnen afremmen, is wankel. Tijdens de griep van 2009 verdeelden Amerikaanse onderzoekers studentenhuizen in groepen: sommige huizen kregen mondkapjes, andere mondkapjes en strikte handenwasregels, in andere nam men geen maatregelen. Aan het eind van het experiment bleek dat mondkapjes én handen wassen helpt tegen de griep. Maar alleen een mondkapje dragen, dat was statistisch niet te onderscheiden van niets doen.

Daar kun je dus alle kanten mee op. Het RIVM volgt het standpunt van de WHO: of die mondkapjes nu wel of niet iets uithalen, echt veel zal het niet zijn. Dus doe maar niet. Bewaar de mondkapjes liever voor mensen die ze echt nodig hebben, in ziekenhuizen. Daar gebruikt men ze in combinatie met andere beschermingsmaatregelen, en spat het ziekmakend slijm nu eenmaal meer in het rond dan op straat.

Maar met evenveel recht kun je zeggen: doe maar wel. Een overzichtsstudie van al het bewijs concludeerde onlangs nog: het bewijs rammelt en is inconsistent, maar geeft als je door je ooghaartjes kijkt wel aan dat de kapjes een beetje helpen. 

‘Je hebt hier een perfect geschikte volksgezondheidsinterventie die we niet gebruiken’, betoogde de Britse volksgezondheidsexpert KK Cheng van de universiteit van Birmingham onlangs in Science.

Mondkapjes voorkomen ziekte!

Maar wacht. Zo’n lap voor de mond, nogal wiedes toch dat die het luchtwegvirus tegenhoudt? Een recente reeks laboratoriumexperimenten in Nature Medicine toont dat inderdaad aan. Houd een kapje voor de mond, en slijmdruppeltjes waarop de virusdeeltjes meeliften komen er moeilijker door.

Maar ook daarop valt iets af te dingen. Het nieuwe coronavirus besmet bijvoorbeeld ook via de ogen. U moet behalve een mondkapje dus eigenlijk ook een skibril dragen, om te voorkomen dat u besmet raakt.

Plus dat het virus zich verspreidt via de handen. Oppassen dus bij het afdoen van het mondkapje: voor u het weet blijkt de stof een vangnet waarmee u de hele dag virussen heeft opgevangen, die u nu via de handen alsnog verspreidt.

Een heel getob, die mondkapjeskunde. En opnieuw inzichten waarmee je twee kanten op kunt. ‘Het is niet om jezelf te beschermen, het is om de mensen om je heen te beschermen tegen druppeltjes die uit je luchtwegen komen’, stelt Cheng.

De WHO meent: gebruik ze in de ziekenzorg, maar niet daarbuiten. ‘Als je hoest, koorts hebt en moeite hebt met ademen, draag dan een masker en zoek medische zorg’, stelt de organisatie in een instructievideo. ‘Maar als je deze symptomen niet hebt, hoef je de maskers niet te dragen, omdat er geen bewijs is dat ze mensen beschermen die niet ziek zijn.’

Mondkapjes maak je toch gewoon zelf!

Neem een T-shirt, knip de onderste helft eraf en maak er een mondkapje van. Of nee, doe gewoon een shawl om. Of een theedoek desnoods. Talloze tips en adviezen voor doe-het-zelvers zwerven rond over het wereldwijde web. Want als de professionele mondkapjes zo schaars zijn, dan maken we ze toch gewoon zelf?

Daar is wat voor te zeggen. Inderdaad houdt een gewone lap de virusbeladen druppeltjes aardig tegen, blijkt uit de laboratoriumexperimenten. Volgens een studie uit 2013 die verschillende huishoudelijke materialen met elkaar vergelijkt, zijn stofzuigerzakken nog het meest geschikte mondkapmateriaal, gevolgd door theedoek. Voor de meer bemiddelde mondkapdrager die zijn masker van zijde wilde maken: doe maar niet, dat beschermt het minst.

Maar ook hier is het oppassen geblazen. Vijf jaar geleden deelden Australische epidemiologen herbruikbare stoffen maskers en wegwerpmaskers uit onder 1.607 zorgmedewerkers in veertien ziekenhuizen in Hanoi. Het resultaat ‘is een waarschuwing tegen het gebruik van stoffen maskers’, noteerde de groep later in vakblad BMJ: de stofdragers hadden veel meer virussen opgelopen.

Thierry Baudet (FvD) laat een mondkapje zien. Rechts Jaap van Dissel van het RIVM.Beeld ANP

Interessant zijn ook de inzichten uit de sociale wetenschap. Wie een mondkapje draagt, voelt zich beter beschermd, of dat nu echt zo is of niet, vermoeden psychologen. Ook dat heeft twee kanten. Aan de ene kant kan het roekeloosheid bevorderen, vreest de WHO: wie een mondkapje draagt, gaat misschien de handen minder goed wassen.

Maar aan de andere kant zou het kapje ook de alertheid kunnen vergroten, zoals het roze lintje het bewustzijn van borstkanker vergroot. De monddoek zou een krachtig ‘publiek symbool’ kunnen worden, zoals sociologen dat noemen, en een gevoel van urgentie en verbondenheid geven – het ‘samen kunnen we dit’ van Mark Rutte, vervat in een lapje stof.

Kapje op, kapje af: wie het weet mag het zeggen. Uiteindelijk zegt het mondkapje misschien meer over mensen dan over virusdeeltjes.

Nederlandse groepsimmuniteit nog niet in zicht: 3 procent heeft antistoffen tegen corona
De veelbesproken ‘groepsimmuniteit’ voor het nieuwe coronavirus is nog ver te zoeken. In Nederland heeft tot dusver zo’n 3 procent van de bevolking afweerstoffen tegen het virus opgebouwd. Voordat het virus is uitgeraasd, moet minstens 50 procent een infectie hebben gehad.

Studie Harvard: elk kwartaal een lockdown om virus te bedwingen
Het ‘nieuwe normaal’ is nog veel vreemder dan de meeste mensen denken. Zolang er geen vaccin is tegen corona, zullen we drie tot vier keer per jaar op slot moeten om Italiaanse toestanden te voorkomen. Landen doen er goed aan hun extra intensivecarebedden paraat te houden.

Kun je meerdere keren corona krijgen?
Pfieuw, gelukkig. U heeft de infectie met het coronavirus gehad. Dus bent u er voortaan tegen beschermd. Toch? Was het maar zo simpel. De laatste tijd vinden wetenschappers steeds meer aanwijzingen dat je corona misschien meerdere keren kunt krijgen – al weet niemand precies wat dat betekent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden