Doe maar gewoon en zorg voor de kinderen

Bij zijn afscheid als premier van vier kabinetten in tien jaar kreeg Willem Drees in 1958 persoonlijk door koningin Juliana de allerhoogste onderscheiding opgespeld, het Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw....

De anekdote, opgedist door historicus en Drees-biograaf Jelle Gaemers, illustreert treffend de positie van de echtgenotes van de premiers in de eerste dertig jaar na de oorlog. Ze waren onzichtbaar, onbekend en onbemind. Velen van hen waren bovendien diep ongelukkig. Terwijl hun mannen werden bedolven onder de lasten van hun hoge functie, kwijnden Barbara Schermerhorn-Rook, Jet Beel-Van der Meulen, Truus Cals-Van der Heijden en Anneke de Jong-Bartels thuis weg aan de keukentafel. Anderen, zoals To Drees, Maria de Quay-Van der Lande, Mini Marijnen-Schreurs, Hetty Zijlstra-Bloksma, probeerden er het beste van te maken. Maar ook zij zagen als een berg op tegen de representatieve verplichtingen die het premierschap onvermijdelijk met zich meebracht. Ook zij voelden zich in de hoogste kringen van de nationale en internationale politiek als katten in een vreemd pakhuis.

Typerend was hun weerzin in Den Haag te gaan wonen. Het Catshuis blijkt de nachtmerrie van elke premiersvrouw te zijn. Alleen Mini Marijnen voelde zich daar in haar element. Terwijl het ondenkbaar is dat Dennis Thatcher of Cherie Blair zouden kunnen of willen weigeren in 10 Downingstreet te resideren, blijft de Nederlandse first lady gewoon gezellig in Capelle aan den IJssel, Nijmegen of Rotterdam. Van het beloeden van de politieke gang van zaken denk bijvoorbeeld aan Eleanore Roosevelt of Hillary Clinton is in Nederland dan ook in de verste verte iets te merken geweest. Op zijn best was er sprake van enige coaching op de achtergrond, bijvoorbeeld door Eugenie van Agt-Krekelberg of Rita Kok-Roukema. Maar dan zijn we inmiddels in een nieuw tijdperk beland: dat van de gencipeerde vrouw.

In de zoetsappige schetsen van de premiersvrouwen tussen 1945 en 1973 sympathiseren de auteurs met het gebrek aan kapsones en geldingsdrang bij deze huismoeders. Doe maar gewoon, laat je niet op de positie van je man voorstaan en zorg in de eerste plaats voor de talrijke kinderen. Toch is het jammer dat dezelfde auteurs geen vraagtekens plaatsen bij de afkeer van de publieke zaak die de gemiddelde premiersvrouw kenmerkt.

Het valt de echtgenotes ze werden bij de presentatie van het boek door Dries van Agt 'heldinnen' genoemd niet te verwijten dat ze van hun rol als first lady een figurantenrol maakten. Stuitend zijn de voorbeelden van het gebrek aan personele en financi ondersteuning die hun ten deel viel. Ze moesten hun kinderen zelf naar school brengen en wanneer ze een bloemetje cadeau deden, moesten ze dat van hun huishoudgeld betalen. Op het protocol bij ontvangsten en diners hadden de vrouwen geen enkele invloed.

De tweede factor was hun afkomst. Nadat het patriciaat en de adel eeuwenlang in de politiek de dienst hadden uitgemaakt, met de jonkheren Ruys de Beerenbrouck en De Geer als uitlopers in het interbellum, kwamen na de Tweede Wereldoorlog de boerenzonen en volksjongens voor het premierschap aan bod. De Katholieke Volkspartij, de Anti-Revolutionaire Partij en de Partij van de Arbeid waren banenmachines waarin voortdurend talent werd gescout en opgeleid. Deze partijen boden slimme en ambitieuze mannen de mogelijkheid zich op te werken tot staatslieden. Met uitzondering van Drees waren ze universitair geschoold en op die manier enigszins vertrouwd geraakt met de omgangsvormen van de bourgeoisie. Maar dat gold niet voor de boerendochters en arbeidersmeisjes met wie ze op hun twintigste waren getrouwd. Hoe moesten zij zich redden bij een staatsbanket op het Elys

Bij de latere generaties gooide het feminisme roet in het eten. Dat was immers de ontkenning van het adagium stand by your man als hoogste levensdoel. Liesbeth den Uyl-Van Vessem ontleende de zin van haar leven niet aan Joop, maar aan haar eigen maatschappelijkeen politieke activiteiten. Jan Hoedeman geeft een mooi portret van het vechthuwelijk van Liesbeth en Joop, exemplarisch voor de relationele jungle van de jaren zeventig die door Bram de Swaan eufemistisch is getypeerd als het 'onderhandelingshuishouden'. De energieke Liesbeth den Uyl maakt volop gebruik van haar positie en haar diplomatenpaspoort, maar ontsnapte toch niet aan het gevoel onvoldoende aan haar persoonlijke trekken te zijn gekomen.

Het zelfbewustzijn van Eugenie van Agt-Krekelenberg uitte zich door het zoveel mogelijk verstek laten gaan bij offici plichtplegingen, die ze als 'dwangarbeid' karakteriseerde.

Ria Lubbers-Hoogeweegen was een van de zeldzame first ladies die geen hekel had aan optredens in het openbaar. Ze ontplooide tal van maatschappelijke initiatieven en maakte van haar hart in de media geen moordkuil. Haar tragiek, die in het stuk van Arendo Joustra en Erik van Venetioed uit de verf komt, was dat zij wvan Ruuds premierschap een gezamenlijk project had willen maken.

Maar Ruud had geen oog voor haar (nog steeds niet: hij woont, als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen bij de Verenigde Naties, in Gen, zij in Rotterdam). Ria was jaloers op koningin Beatrix omdat die ten minste keer per week met Lubbers een uitgebreid gesprek had.

Bianca Hoogendijk trok de uiterste consequentie: zij zet haar academische carri gewoon voort, onder haar meisjesnaam. Mevrouw Balkenende heeft de Rijksvoorlichtingsdienst opdracht gegeven alle journalisten af te poeieren. Het resultaat in het boek is een flets portret, met het weekblad Margriet als belangrijkste bron.

First lady van Nederland zijn ze geen van allen geweest, de vrouwen van Schermerhorn tot en met Balkenende. Dat hoeft ook niet, want de echte first ladies van Nederland zijn Beatrix en Mma. Waar de premiersvrouwen het laten afweten, springen de vrouwen van Oranje in het gat. Of beter gezegd: de Oranjes houden de vrouwen van de premier niet in de laatste plaats ten opzichte van de roddelpers uit de wind.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden