Doe-het-zelven tegen de uitgevers

Vooralsnog lachen uitgevers om het initiatief van twee nieuwe online-bladen, die auteurs de macht willen teruggeven...

Eindelijk is het zover. The Public Library of Science (PLoS), een Amerikaanse club belangrijke biomedische wetenschappers die strijd levert tegen de macht van de grote wetenschappelijke uitgeverijen, gaat twee eigen online tijdschriften uitgeven. PLoS Biology en PLoS Medicine moeten de grote concurrenten worden van soortgelijke bladen als Cell, JAMA en NEJM.

Is er dan behoefte aan nog meer tijdschriften over biologie en geneeskunde? Jawel, zegt PLoS op haar website. Uitgeverijen als Elsevier Science en Kluwer Academic Publishers misbruiken zowel auteurs als lezers. Ze vragen torenhoge abonnementsgelden en de schrijvers moeten hun auteursrecht afstaan. Dat belemmert de vrije toegang tot kennis, aldus PLoS.

De non-profitorganisatie maakte twee jaar geleden naam met een oproep tot een boycot van de uitgeverijen die ondertekend werd door 27 duizend academici, waaronder vijfhonderd uit Nederland. Aanvoerder is prof. dr. Harold Varmus, voormalig directeur van het National Institute of Health en winnaar van de Nobelprijs voor Geneeskunde in 1989.

De uitgeverijen verdedigen zich altijd tegen de aantijgingen van PLoS en vele anderen met een beroep op de kosten. De ingezonden artikelen moeten worden geredigeerd en beoordeeld op kwaliteit (peer review) en de bladen moeten worden vormgegeven, gedrukt en verspreid. Iemand moet dat betalen.

Maar niet de lezer, stelt PLoS. PLoS Biology en PLoS Medicine worden volgens de initiatiefnemers gratis online tijdschriften die artikelen op het web zullen plaatsen zodra ze zijn goedgekeurd zijn door professionele beoordelaars. Auteurs behouden het auteursrecht. Zij zijn wel degenen die voor de kosten moeten opdraaien: zo'n 1500 euro per artikel, schat PLoS. Om het hele project op te starten krijgt PLoS 9 miljoen dollar van de Gordon and Betty Moore Foundation.

Directeur Derk Haank van Elsevier Science zegt dat hij rustig afwacht. 'Er worden talloze nieuwe initiatieven genomen, zowel commercieel als van society's. Daar zijn we altijd alert op.'

De auteur laten betalen in plaats van bibliotheken, lijkt hem terugkeren naar oudere tijden. 'Elsevier was juist de eerste die dat niet meer deed, en daarom zijn we volgens mij succesvol. Maar we hebben er geen principiële bezwaren tegen: als men daarom vraagt, kunnen we morgen om, het maakt ons niet uit wie betaalt. Ik heb alleen uit de markt nog niet geproefd dat dat de oplossing is. Want de geldstromen moeten dan wel omgebogen worden van de bibliotheken naar de auteurs.'

Ongeacht wie betaalt, 'uiteindelijk gaan we toe naar een systeem waarin alle informatie meteen toegankelijk wordt voor iedereen', voorspelt Haank. En zijn bedrijf blijft voorlopig kiezen voor het huidige model, waarin bibliotheken bij een aantal papieren abonnementen een heleboel elektronische uitgaven erbij krijgt.

Is die 1500 dollar niet een te hoge drempel voor wetenschappers, met name armlastige aio's? Geneticus prof. dr. Ronald Plasterk, directeur van het Hubrecht Laboratorium in Utrecht en een van de bekendste Nederlandse ondersteuners van het initiatief, verwacht van niet. 'Veel tijdschriften moet je al lang betalen. Een blad als de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) vraagt page charges van zo'n 2000 dollar per artikel. Science moet je betalen voor kleurfiguren.'

Zo'n vergoeding, die Elsevier-bladen overigens niet vragen, wordt meestal betaald door de onderzoeksgroep. Die zal dus ook opdraaien voor een artikel in een PLoS-blad, verwacht Plasterk. 'En het NWO zal er ook geen bezwaar tegen maken dat wat van zijn subsidie daarvoor wordt gebruikt.'

De vraag is wel, zegt hij, of de bladen genoeg status kunnen verwerven om concurrenten te worden van de grote bladen. 'De initiatiefnemers zullen er wel in willen publiceren, ik zelf ook. Maar we hebben ook te maken met promovendi en postdocs. Zij zullen misschien zeggen: dat is fijn, maar voor mijn carrière is Nature toch beter.'

Het is de self fullfilling prophecy van wetenschappelijke bladen, aldus Plasterk: als iedereen het goed vindt, wordt het ook goed. Hij hoopt dus dat genoeg gerenommeerde wetenschappers snel in een PLoS-blad zullen publiceren, zodat hij aan zijn medewerkers kan laten zien hoog het niveau is. 'Alleen zo bereik je een nieuwe fase in het wetenschappelijk publiceren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden