Dodenherdenking is 'zorgvuldig bouwwerkje'

Frustrerend? Even laat Jan van Kooten, directeur van het Nationaal Comité 4 en 5 Mei, het woord in de lucht hangen. Dan volgt de nuancering waarin eerst wordt vastgesteld dat elke discussie hem welkom is. Maar niet nu. 'Niet zo vlak voor de Dodenherdenking. Dat is kwetsend en raakt mensen diep.'

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima arriveren bij het Nationale Monument op de Dam tijdens de nationale dodenherdenking. Beeld anp

Gek is dat, zo vaak als de nationale Dodenherdenking onderwerp is van een relletje. Waar de doden worden geacht de levenden te verzoenen, daar scheiden de geesten zich telkens zodra 4 mei zich aandient.

Vijf jaar geleden schopte het herdenkingscomité in het Gelderse Vorden tegen schenen door Duitsers bij de plechtigheid betrekken. Een jaar later was er dat ongelukkige gedicht waarin de foute Nederlander opeens een stem dreigde te krijgen. En nu wordt de nationale plechtigheid aangegrepen om op het Amsterdamse Rembrandtplein het lot van vluchtelingen onder de aandacht te brengen.

'Een zorgvuldig bouwwerkje', is de conclusie die Jan van Kooten zelf trekt nadat hij uitgebreid nut en noodzaak van de Dodenherdenking op een rijtje heeft gezet. Dat het kennelijk zo nauw moet luisteren, bewijst die reeks van incidenten misschien wel.

In dat zorgvuldige breiwerkje is dus geen plek voor de vluchteling van nu. Directeur Van Kooten wil er niet te veel woorden aan vuil maken omdat het om een particulier initiatief gaat. De zeggenschap van Het Nationaal Comité 4 en 5 Mei begint en eindigt bij de eigen plechtigheden in de Nieuwe Kerk en op de Dam. Maar daarin is dus uitsluitend plek voor Nederlandse slachtoffers van oorlogsgeweld.

Om dat brede terrein zo precies mogelijk af te bakenen, werkt het nationaal comité met een officieel memorandum dat als richtsnoer dient. De Tweede Wereldoorlog is daarin altijd het centrale fundament geweest. Toch werd al in de jaren zestig van de vorige eeuw gezocht naar verbreding van de slachtofferrol. In eerste instantie betroffen dat de politionele acties om Indonesië te behouden. Later werden vredesmissies aan het palet toegevoegd.

Dat memorandum is telkens gespecificeerd of verduidelijkt. Eens in de vijf jaar komt het nationaal comité bij elkaar met betrokken instanties om eventuele aanpassingen te bespreken. 'Wij staan dus best open voor discussie, maar wel op het juiste moment.'

Nederland heeft een betrekkelijk korte traditie in het nationaal herdenken van zijn doden. Andere landen in Europa deden al ervaring op met de Eerste Wereldoorlog. Van Kooten: 'Bij ons komt het allemaal in de Tweede Wereldoorlog bij elkaar: burgerslachtoffers, militaire slachtoffers, slachtoffers van vervolging, verzetsslachtoffers, slachtoffers in Nederlands-Indië, opvarenden van koopvaardijschepen. De verschillen zijn onderling zo groot dat het enorm veel zorgvuldigheid vraagt.'

Hoe precies de woordkeus moet zijn, blijkt volgens Van Kooten uit de teksten die worden uitgesproken bij de verschillende kransleggingen. Meer dan in dat memorandum kunnen daarin puntjes op de i worden gezet. Zo bleek pas onlangs dat de bevrijders er nogal bekaaid af kwamen, zozeer werd de Nederlandse identiteit van de slachtoffers benadrukt. Nu wordt 'in blijvende dankbaarheid' nog eens expliciet naar hun rol verwezen.

Het nationaal comité maakt in zijn taakopvatting een strikt onderscheid tussen herdenken en verzoenen. Die mislukte toenaderingspoging in Vorden van vijf jaar geleden stemt alleen maar voorzichtiger. Van Kooten: 'Verzoening is een handeling tussen twee staten of is een individuele stap. Wij zijn er om slachtoffers te gedenken.'

De Tweede Wereldoorlog mag inmiddels een voltooid mensenleven geschiedenis zijn, de noodzaak van herdenken is er volgens hem niet minder om. Integendeel zelfs. 'Bij de laatste enquêtes zegt meer dan 80 procent dat belangrijk tot zeer belangrijk te vinden. Maar dat mag voor ons geen gegeven zijn . Het is een aanmoediging om de blijvende waarde te benadrukken.'

Wel of geen vluchtelingen herdenken?

4 mei heeft er een nieuwe rel bij: theoloog Rikko Voorberg wordt van alle kanten aangevallen wegens zijn initiatief op deze dag vluchtelingen te herdenken. De drieduizend papieren witte kruisen die hij tentoon wil stellen op het Rembrandtplein in Amsterdam zouden volgens tegenstanders de aandacht afleiden van waar het op Nationale Dodenherdenking in de eerste plaats om gaat: Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Voorberg: 'Deze omvang had ik niet voorzien. Ik had wel verwacht dat mensen er moeite mee kunnen hebben, want het klimaat jegens vluchtelingen is niet zo vriendelijk in ons land.'

Hanna Luden van CIDI reageert: '4 mei is niet bedoeld voor vluchtelingen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden