Documentaires van hoger niveau dan films

Een dag voor haar 81ste verjaardag bezoekt de Amsterdamse grachtengordelcolumnist Theodor Holman zijn bedlegerige moeder. Hij heeft zijn nieuwe vriendin Karin meegenomen....

PETER VAN BUEREN

Van onze verslaggever

Peter van Bueren

UTRECHT

Moeder voelt zich niet lekker. Ze heeft altijd wat en zegt dat ze blij zal zijn als het einde daar is. Ze zou euthanasie niet erg vinden. Theodoor Holman misschien ook niet, maar wat hij wél erg vindt is het altijd sombere gezeur van zijn moeder, en: 'Het is egoïstisch van jou om dood te willen gaan.'

Er ontvouwt zich een kribbig gesprek op de dag dat in de krant de dood van Pim Jacobs wordt gemeld. Holman: 'Durlacher is ook dood.' Aan deze constatering lijmt Holman de opmerking dat zijn moeder tijdens de Tweede Wereldoorlog óók in een kamp heeft gezeten, en dan zijn de poppen pas echt aan het dansen. Moeder vertelt over haar ervaringen in een Jappenkamp, door haar zoon beurtelings aangemoedigd ('Ben je ook geslagen?') en bekritiseerd.

Vriendin Karin, die voor het eerst een waarschijnlijk gebruikelijke manier van bejegenen in huize Holman meemaakt, kan het gekibbel tussen moeder en zoon niet aanhoren. Ze keert zich tegen haar vriend ('Ik vind het schofterig zoals jij je gedraagt') en loopt tenslotte de deur uit. Holman roept haar na: 'Lafaards gaan altijd als eerste weg.' Moeder Holman: 'Je bent gewoon een onvolgroeide puber als je niet de aandacht krijgt.' Het eindigt ermee dat moeder en zoon een dansje maken.

Hoe ik mijn moeder vermoordde, waarin zich dit allemaal voltrekt, wordt aangekondigd als een gedramatiseerde documentaire en is een van de opmerkelijke films die in première gaan tijdens het zestiende Nederlandse Film Festival. Een merkwaardige, spannende, geestige en tegelijk gênante vertoning, die zal afstoten en enthousiasmeren. Ariane Schluter speelt Holmans vriendin, de grachtengordelcolumnist en z'n moeder zijn zichzelf.

Intussen kan geconstateerd worden dat Theo van Gogh met Hoe ik mijn moeder vermoordde en zijn eerder uitgebrachte Blind Date een van de productiefste en creatiefste Nederlandse regisseurs van dit moment is. Een groot publiek bereikt hij, zeker buiten Amsterdam, niet, maar dat geldt voor nagenoeg elke Nederlandse filmregisseur.

Wie de jaaroogst overziet, moet naar gebruik concluderen dat er veel gefilmd werd het afgelopen jaar, en tegelijk dat er niet buitengewoon veel opmerkelijks is geproduceerd. De Paul de Leeuw-show Filmpje! was de enige publiekstrekker.

Wat de speelfilms betreft kan - na de verrassing van Zusje op het vorige festival - in positieve zin herinnerd worden aan De jurk van Alex van Warmerdam, Lang leve de koningin van Esmé Lammers, Marie Antoinette is niet dood van Irma Achten, De nieuwe moeder van Paula van der Oest, Sur Place van Paul Ruven, eventueel Schijnsel van Frans van de Staak en (artistiek de meest opmerkelijke) Memoria de lo desconocido van Nathalie Alonso Casale.

Tussen de films die in Utrecht hun première beleven, zit De kersenpluk van Arno Kraneborg, over een opa en zijn kleinzoon in Drente. Deze door cameraman Goert Giltaij stijlvol in beeld gebrachte, poëtische pastorale bevat een snipperdun verhaaltje en sukkelt in zo'n loom tempo voort dat het wereldrecord traagheid wordt benaderd. Net even te simpel, net even te sloom.

Geheel naar traditie waren de documentaires dit jaar weer van een stuk hoger kaliber. Los van de nieuwe, vier uur durende verkenning van Johan van der Keuken, Amsterdam, Global Village, waren er een paar opmerkelijke herinneringen aan Indonesië, met als sterkste De Slag in de Javazee en De groote Postweg.

Bij de premières zit natuurlijk het woensdagavond met de Prijs van de stad Utrecht bekroonde portret van de Oost-Duitse wielrenner Detlef Macha, De zilveren pijl, van Mart Dominicus. Mogelijk interessant zijn ook De beginnende Turk van Meral Uslu, Nagasaki Stories van Jos de Putter en een altijd wel opduikende onbekende verrassing.

Het televisiedrama is de laatste jaren steeds meer een terrein waar filmers bijdragen aan een groeiende kwaliteit. In Utrecht worden enkele vooruitblikken vertoond op het komende seizoen, en daarbij zijn genoeg producties die nieuwsgierigheid opwekken, zoals de korte drama's Altijd Yours/Voor Never van Paula van der Oest, De angst van Zorg (Maria Peters), Haar (Wolke Kluppell), Het is schraapzucht, Gentlemen (Annette Apon), Ju Ju (Otakar Votocek), Lieve Aisja (Mijke de Jong) en wellicht de NCRV-serie In naam der koningin, door hoofdrolspeler Thom Hoffman aangekondigd als het beste Nederlandse televisiedrama ever.

Zondag al zendt de VPRO de nieuwe film van Pieter Verhoeff uit, De langste reis. Verhoeff heeft zich, met scenarioschrijver Kees van Beijnum, gebaseerd op de ontvoering van Gerrit-Jan Heijn, negen jaar geleden door Ferdi E. Verhaal, personages en decor doen er sterk aan denken, maar de film gaat er niet over. Een werkloze, gefrustreerde academicus, geheten Gerard Mertens (Johan Leyssen), ontvoert een zakenman, geheten Willem-Jan Schuyt (Eric van der Donk), en de film concentreert zich op de tijd die ontvoerder en ontvoerde samen doorbrengen.

De eerste vraag die Willem-Jan Schuyt 's morgensvroeg stelt is: 'Heeft u er enig idee van hoe lang dit gaat duren?' Ongeveer twaalf uur later klinkt het genadeschot, na een spannende reis door de Veluwe, waarin de twee mannen elkaar aftasten in een psychologische strijd.

Zonder veel inleiding of uitleg beperkt Verhoeff zich tot de ontvoering, waarvan het motief even wordt aangeraakt maar door de kijker moet worden uitgewerkt. De twee acteurs spelen voortreffelijk, de beelden zijn zonder opsmuk. Een ijzersterke, strakke film met veel onheilspellende stiltes.

De langste reis is een uitstekende kleinschalige productie, uitgevoerd door de firma Bergen voor de VPRO. Een voorbeeld van wat efficiëntie en talent vermag in een klein land waar niet hoog van de daken geschreeuwd hoeft te worden, maar waar echt wel wat kan, zonder dat in Hollywood de bel gaat rinkelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden