Docent Erik reist de wereld rond om te leren van onderwijs over de grens

Wat kunnen we leren van onderwijs in het buitenland?

Wat kan het Nederlandse onderwijs leren van goede scholen over de grens? Om dat uit te zoeken, maken Erik en Luuk Ex, een leraar en een journalist, in een oud busje een 'Edyssee' van Finland naar Singapore, twee onderwijsuitblinkers. Lees het interview en bekijk de videos hier.

Luuk en Erik Ex in hun busje

Ze rijden in het oude Volkswagenbusje van hun moeder van Finland naar Singapore, op zoek naar het beste onderwijs. De broers Erik (30) en Luuk (28) Ex maken, zoals ze het zelf noemen, een 'Edyssee' - een onderwijsreis. Erik heeft acht jaar voor de klas gestaan als geschiedenisleraar, Luuk is journalist en maakt onder andere een serie video's voor de Volkskrant over hun reis.

De broers zijn sinds augustus onderweg en in elk land dat ze bezoeken vragen ze zich af: wat kan Nederland hiervan leren? Erik: 'Voor de duidelijkheid: ik ben geen azijnpisser als het om het Nederlandse onderwijs gaat. We doen het hartstikke goed. Maar bij goed onderwijs hoort ook dat je je altijd blijft afvragen: wat kunnen we nog verbeteren?'

Dan moet je dus in Finland zijn, of in Singapore. Twee landen die al jaren tot de top behoren op zogenoemde Pisa-ranglijsten, uitgebreide vergelijkende onderwijsonderzoeken onder Oeso-landen. Maar de landen daartussenin vinden de broers minstens zo interessant. Erik: 'We zitten nu in Cyprus, ze zijn hier geweldig bezig met vredesonderwijs. Leerlingen van het Turkse en Griekse deel ontmoeten elkaar in de bufferzone om te discussiëren over mensenrechten.'

Het idee ontstond toen de moeder van Erik en Luuk, zelf ook leraar, twee jaar naar Oeganda vertrok om een onderwijsproject te leiden. Erik zocht haar op en bezocht ook een aantal scholen. 'Ik merkte hoe leerzaam het is mee te kijken in een ander klaslokaal.' Natuurlijk, dat kon de docent geschiedenis ook op zijn eigen school doen. 'Maar ik had het zo druk dat het er eigenlijk nooit van kwam. Bovendien: onderwijs in een compleet ander land brengt ook weer veel onverwachte ideeën met zich mee.'

Als leraar was Erik altijd al veel bezig met onderwijskwaliteit. 'Ik twijfelde over allerlei zaken: moet je leerlingen tegen elkaar laten wedijveren in de klas of juist niet? Is het een goed idee om verschillende niveaus te combineren of kun je ze beter uitsplitsen?' Toen de leraar een jaar geleden zijn huis verkocht, hield hij genoeg geld over om een grote reis te maken. 'Ik besloot de twee dingen die ik al langer wilde doen te combineren: reizen en onderweg overal achter in de klas zitten.'

Voor broer Luuk, freelancejournalist bij onder andere de KRONRCV, was het een kans om zich lange tijd in onderwijs te verdiepen. 'Het helpt ontzettend dat Erik leraar is. Dankzij hem kom ik in landen waar ze argwanend tegenover journalisten staan makkelijker bij scholen binnen.'

Jullie bezoeken middelbare scholen in landen als Estland, Rusland en Turkije. Is de situatie in die landen niet veel te afwijkend van Nederland om lessen te kunnen trekken voor het onderwijs hier?

Erik: 'De verschillen tussen landen zijn groot. Het maakt uit of je op een school komt met alleen maar Roma-leerlingen in West-Turkije, of op een school in Oekraïne waar bijna alle leraren vrouwen van middelbare leeftijd zijn die door hun man worden onderhouden omdat het salaris daar zo laag is. Aan de andere kant: er zijn ook veel overeenkomsten. Overal heb je leerlingen die extra zorg nodig hebben, overal zie je bijzondere docenten.'

'Wij hebben niet de pretentie dat we een volledig beeld van elk onderwijssysteem in elk land kunnen geven. Maar het zou nog stommer zijn als we om die redenen in Nederland zouden blijven en alleen maar naar onszelf bleven kijken. We hebben altijd veel gehad aan onderwijsideeën uit andere landen, zoals montessorionderwijs of vrije scholen.'

Luuk: 'De insteek is niet dat wij weleens even gaan vertellen wat goed onderwijs is. We vinden ook niet dat elk goed idee dat wij hier tegenkomen meteen moet worden ingevoerd. Maar je kunt wel laten zien wat er allemaal mogelijk is en leraren op nieuwe ideeën brengen.'

Komen jullie ook voorbeelden tegen van hoe het absoluut niet moet?

Erik: 'We vragen in elk land waar we komen naar de beste voorbeelden. Dus we komen op goede scholen met enthousiaste docenten. Maar in sommige landen zie je wel dat er problemen zijn. In Rusland probeert Poetin van west naar oost dezelfde geschiedenislessen in te voeren. Leerlingen in Kazan, een stad in het zuidwesten waar wij zijn geweest, krijgen uitgebreid les in Moskouse geschiedenis. Ik denk niet dat ze daarbij gebaat zijn. De leraren daar vinden dat ook geen goed idee.'

Luuk: 'We zijn ook in Oekraïne geweest, buiten het conflictgebied. Je ziet dat daar nu een heel nationalistische koers wordt ingezet. Op de scholen waar we kwamen, hing een namenlijst met Oekraïense martelaren. Veel docenten hebben zelf op het Maidanplein gestaan, of kennen mensen die zijn omgekomen in het conflict. Als zij lesgeven over de oorlog in Oost-Oekraïne wordt er nauwelijks aandacht besteed aan het Russische perspectief. Dat lijkt me geen goede koers. Een van de kernzaken van geschiedenisonderwijs is juist vertellen over de verschillende kanten van een conflict.'

Tekst verder onder de foto

Erik Ex in Moskou, Rusland

Zijn er ook landen die met dezelfde problemen kampen als Nederland, zoals de hoge werkdruk en het lerarentekort, en daar slimme oplossingen voor hebben bedacht?

Erik: 'Werkdruk onder leraren is vooral in Nederland een groot probleem. Het percentage burn-outklachten is hier het hoogst van alle beroepsgroepen. In Finland stond ik met een docent naar haar rooster te kijken toen ik ontdekte dat ze tussen al haar lessen door vijftien minuten pauze heeft. Dat lijkt mij fantastisch tegen werkdruk.

'Maar er zijn ook landen die nog tegen dezelfde problemen moeten aanlopen. In Oekraïne zijn de salarissen zo laag dat dit werk alleen gedaan kan worden door leraren met een partner die genoeg geld verdient. Over het algemeen zijn dat vrouwen van middelbare leeftijd. Als die allemaal met pensioen gaan, zal er een groot gat gaat vallen in het lerarenbestand.'

Hoe vaak hebben jullie al autopech gehad?

Erik: 'Mijn bus is bijna even oud als Luuk, hij komt uit 1991. Tot nu toe is hij drie keer kapotgegaan. De verwarming doet het niet meer, dus ik zit met een muts achter het stuur. Luuk heeft een bodywarmer. We verschillen van mening wat het beste werkt. Na Cyprus gaan we door naar Turkije en Iran, daarna wilden we eigenlijk naar Georgië en Armenië, maar dat wordt misschien te koud voor het busje. Omdat sommige gebieden te lastig te bereizen zijn, zullen we de bus misschien op de boot moeten zetten en zelf in het vliegtuig stappen. De kans is groot dat hij het niet haalt, maar Singapore inrijden in dit busje zou wel mooi zijn.'


Onderwijslessen uit...

Onderwijslessen uit Estland

Een minder bekend Europees land dat goed scoort op de Pisa-lijsten is Estland. Leerlingen van alle niveaus zitten er door elkaar in de klas tot hun zestiende. Erik: 'Het gevolg is dat er meer gelijke kansen zijn. Laatbloeiers belanden niet jong al op een niveau dat eigenlijk te laag voor ze is.'

In Nederland sloeg de Onderwijsinspectie in 2015 alarm over het dalende aantal leerlingen dat binnen het voortgezet onderwijs opstroomt naar een hoger niveau.

Hoewel er sindsdien sprake lijkt te zijn van een kentering, klinkt er nog altijd kritiek op de relatief vroege selectie van leerlingen op niveau. Luuk: 'Er zijn natuurlijk voordelen aan opsplitsen naar niveaus. Het is voor leraren makkelijker, want de klas is minder divers. Maar blijkbaar kunnen de leraren in Estland het toch goed aan, want de resultaten zijn goed.'

Tekst verder onder de video

Onderwijslessen uit Cyprus

Op Cyprus is de tweedeling van het eiland terug te zien in het onderwijs. Erik: 'Lange tijd werd geschiedenisles hier vanuit twee totaal verschillende perspectieven gegeven: het Turkse en het Griekse.' Maar sinds in 2003 de grensovergang is versoepeld, is dat aan het veranderen. 'Een groep geschiedenisleraren komt geregeld samen om de wederzijdse vijandbeelden uit het onderwijs te krijgen.'

Ook leerlingen steken de grens over. In de bufferzone tussen de noordelijke en zuidelijke helft van het eiland worden bijeenkomsten georganiseerd waar scholieren samen een middag les krijgen. Erik: 'Wij waren bij zo'n bijeenkomst en we zagen de vooroordelen wegsmelten. Aan het eind van de dag werden Instagramgegevens uitgewisseld.'

En de les voor Nederland? Erik: 'Hier hebben wij natuurlijk niet zo'n duidelijk conflict, maar er zijn wel allerlei breuklijnen. Tussen hoog- en laagopgeleiden bijvoorbeeld, of tussen leerlingen met en zonder migratieachtergrond. Die groepen kun je op een vergelijkbare manier elkaar laten ontmoeten.'

Tekst verder onder de video

Onderwijslessen uit Finland

Er is al veel geschreven over onderwijswonderland Finland, het land dat al jaren goed scoort op Pisa-ranglijsten terwijl kinderen relatief weinig lesuren en huiswerk hebben. Een veelgehoorde verklaring van het succes: leraren hoeven minder les te geven en hebben meer tijd zich goed voor te bereiden.

Erik en Luuk stuiten op een minder bekend voordeel: leraren en leerlingen op middelbare scholen krijgen na elke les een kwartier pauze. Op Nederlandse scholen zijn er vaak maar twee pauzes per dag. Erik: 'De leraren maken ook echt gebruik van die vijftien minuten. Ze halen een kopje koffie, of gaan naar de lerarenkamer. Daardoor komt er meer rust in de school, leraren kunnen de les even laten bezinken.'

Onderwijslessen uit Rusland

Onderwijslessen uit Oekraïne

Meer over