Dobberende peuken zijn gebeurtenissen Ernie Gehr filmt zelfs zonder lens

De Amerikaanse regisseur Ernie Gehr is onbekend in Nederland. Steden vormen zijn decor, en toch maakt hij geen stadsportretten. Liever laat hij zijn camera op onnavolgbare wijze langs wolkenkrabbers zwenken, of verdiept hij zich in een plas water, een prop papier en een voet die stapt....

ARIEJAN KORTEWEG

DE CAMERA NEEMT het gebouw verticaal in ogenschouw. Als geveltoeristen glijden we langs balkons, terwijl onder ons de straat naderbij komt. Een volgend moment wordt onze blik juist omhoog gedwongen, naar de rafelige bovenkanten van flatgebouwen, waar koepels voor liften en kokers van airconditioning staan, die helemaal niet bedoeld zijn om gezien te worden.

Heel geleidelijk, op een onwerkelijke manier, verschuift het perspectief. Hoe is deze film opgenomen? Vanuit een helikopter, een luchtballon misschien? Is een reusachtige kraan gebruikt die vloeiende bewegingen mogelijk maakte en tegelijk dicht langs de gevel kon scheren?

Uiteindelijk verraadt het patroon van de bewegingen zich. De reis langs de gevel. . . , de gelijkmatige snelheid, de tussenstops die soms worden gemaakt. Dit moet vanuit zo'n lift met panoramisch glas zijn gefilmd, zoals die soms tegen de zijkanten van hoge gebouwen wordt geplakt.

De Amerikaan Ernie Gehr (1943) is een onbekend filmmaker. Althans in Nederland, in de Verenigde Staten schijnt hij in avant-gardekringen faam te genieten. Hij doceert filmgeschiedenis en -productie, zijn films werden een aantal malen bekroond. Simon Field, directeur van het Rotterdamse festival, heeft hem met de Rus Alexander Sokoerov en de Japanner Mochizuki Rokuro aangewezen als een van de centrale regisseurs. Hij beschouwt het werk van Gehr als een van de mogelijke richtingen waarin de filmkunst zich zou kunnen ontwikkelen.

Het festival presenteert meer dan twintig van zijn films, een uitgebreid retrospectief. Sommige daarvan hebben bijna de lengte van een gewone speelfilm, anderen duren een paar minuten. De films zijn niet bedoeld voor bioscopen, eerder voor filmhuizen of galeries. Of voor thuis misschien, want de afwerking is vaak rafelig en nonchalant als bij een amateurfilm.

Het stedelijk landschap is doorgaans zijn decor. Gehr filmde in Berlijn, New York, San Francisco, Genève. Toch kun je moeilijk zeggen dat hij die steden heeft geportretteerd. Hij maakt de stad ondergeschikt aan de vorm die hij in gedachten had. Willekeur mag daarbij een rol spelen, in de gedaante van auto's, wolkenpartijen, passanten, proppen papier. Maar het toeval wordt ingepast in het grotere geheel, in het concept dat hij koos.

Dat concept is dwingend. Gehr maakte films waarbij hij een zoomlens telkens anders instelde (Serene Velocity), filters van verschillende kleuren gebruikte (Table), een doorzichtige cilinder op de lens plaatste (Mirage), of zelfs in het geheel geen lens gebruikte (History). Hij wijst de toeschouwer met nadruk op het kunstmatige van zijn positie.

Het in San Francisco gefilmde Side/Walk/Shuttle (1991), waarvoor Gehr de panoramische lift gebruikte, bevat de mooiste scène die ik van hem zag. De hoofdrol wordt daarin vertolkt door een wolkenkrabber met boompjes op z'n dak en gordijnen voor de ramen.

Majestueus glijdt dat gebouw door het beeld. Langzaam zingt het zich los van de gebouwen eromheen, totdat het alleen nog contrasteert met de blauwe lucht erachter. De wolkenkrabber krijgt een allure die naar andere tijden verwijst. Als was het onderdeel van een Egyptische dodenstad, of een luchtschip dat vertrekt voor een lange reis naar een ander sterrenstelsel. Gebouwen in het hart van Amerikaanse steden vragen er om te worden gekanteld. Hun boven- en onderkanten laten zich naar hartelust verwisselen. Gehr schuift met ze, zet ze in beweging, laat ze als mammoettankers uitvaren en weer aanmeren.

Bij dat alles worden wij als kijkers op grote afstand gehouden. Dat wordt in de hand gewerkt door de nadrukkelijke camerastandpunten, maar ook door de geluiden. De wolkenkrabber kiest het luchtruim bij vaag getsjilp. Een kruispunt waarop auto's hun gekleurde accenten plaatsen, wordt gekoppeld aan geluiden uit een kantine.

Dat superieure perspectief van Side/

Walk/Shuttle wordt voor het korte filmpje This Side of Paradise (1992) radicaal verlaten. Op een armoedzaaiersmarkt in Berlijn richtte Gehr zijn camera zo'n beetje schuin voor zijn eigen voeten. Hij legde de prullen vast die te koop werden aangeboden ('ein Mark, ein Mark nur'), hij filmde de voeten die langs die prullen liepen, en de modderpoelen die dat lopen bemoeilijkten. Hij filmde de peuken die in het water dobberden, en de in het water weerspiegelde lucht die nieuwe regen beloofde.

Een peuk, een prop, een voet die stapt, een vlieg in ruste; overal waar je gaat of staat zijn duizenden, miljoenen gebeurtenissen. Het hangt er maar vanaf wanneer je vindt dat er iets gebeurt. Gehr is zo'n man die al heel snel

vindt dat er wat aan de hand is. Voor Shift (1974) had hij genoeg aan een paar verkeersstrepen op het asfalt, en een paar auto's, van bovenaf gefilmd. Dat combineerde hij met motorgeluiden.

Het resultaat? Een combinatie van Die schönsten Strecken Deutschlands met de beelden van de vaste camera van de lokale omroep op het drukste plein van de stad. Met als geluidsband daarbij het oude Shell-grammofoonplaatje: Wat mijn motor mij te vertellen heeft - hoe te handelen bij pingelen, een te laag octaangehalte, of problemen bij het stationair draaien.

Bij Gehr gebeurt altijd wel wat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden