DNA-onderzoek is gebaat bij private financiering

De financiering door het bedrijfsleven van genetisch onderzoek vormt een welkome aanvulling op de traditonele financiering van de wetenschap, stelt Jan Raaijmakers....

IS HET nadelig voor de gezondheidszorg en voor onafhankelijk onderzoek wanneer private financiers het genetisch onderzoek gaan domineren (Gerard de Vries, Forum, 22 februari)? Mijn ervaring is dat niet. Toen ik in Utrecht onderzoek deed op het gebied van astma, viel mij op dat ik bijna direct kon beschikken over de kennis die door het bedrijfsleven was gegenereerd, terwijl relevante kennis door collega's van andere universiteiten geheim werd gehouden. Gepatenteerde kennis wordt namelijk gepubliceerd en komt onmiddellijk vrij voor onderzoek. Om de metafoor van de weg te gebruiken: private financiering legt een nieuwe snelweg aan die het bestaande kronkelige wegennet aanvult.

Ja, maar het is wel een tolweg, zegt De Vries. Dit lijkt me geen enkel probleem. Doordat 'op winst beluste investeerders' tolwegen naar Zuid-Frankrijk hebben aangelegd, heb ik nu de keuze tussen een pittoreske route of de tolweg. Juist in het geval van private financiering van wetenschap worden mogelijkheden toegevoegd: er wordt niets geblokkeerd of weggenomen. Het feit dat deze financiers eigenlijk niet primair in kennis zijn geïnteresseerd, maar in rendement, maakt voor de vooruitgang niets uit. Het is extra geld voor risicovolle projecten dat anders niet in wetenschappelijke vooruitgang zou zijn geïnvesteerd. Het tempo van de vooruitgang in de wetenschap wordt erdoor opgevoerd.

Zonder de inspanningen van het Human Genome Project, waarin farmaceutische industrie en universiteiten participeren, en het bedrijf Celera had het nog jaren geduurd voordat het menselijk genoom in kaart was gebracht. Ook zou de kwaliteit van de data beduidend minder zijn geweest. Bovendien kan iedere wetenschapper hieruit gebruiken wat hij wil. De 'tol' die geheven wordt is bescheiden - vaak is het gratis en in het geval van Celera een klein bedrag, eigenlijk meer voor het gebruik van de faciliteiten (supercomputers en software).

Universiteiten hebben er wel moeite mee om te investeren in de vaak uitermate kostbare technische hulpmiddelen die nodig zijn om met de nieuwste kennis te werken. In het geval van genetische analyses gaat het om uitermate krachtige computers, gecompliceerde software en geavanceerde apparatuur om erfelijk materiaal te analyseren, bijvoorbeeld met behulp van 'gen-chips'. Alleen maar om 'mee te komen' vereist dit investeringen die de meeste universiteiten moeilijk kunnen opbrengen. De overheid heeft zeer beperkte ruimte om risicovol onderzoek te financieren, omdat de politiek niet kiest om er voldoende in te investeren. Zo daagde minister Hermans onlangs de wetenschappelijke gemeenschap uit om te komen met 'goede ideeën'. Hij zou dan circa vijftien miljoen gulden ter beschikking stellen - in plaats van de benodigde honderden miljoenen die nodig zijn om serieus iets te ondernemen. De onderzoekswereld wereld heeft dus duidelijk baat bij andere geldstromen, waaronder risicokapitaal.

Hoe zit het met de richting van het onderzoek? De Vries maakt zich in dit verband zorgen over wat hij het 'genetisch-medisch-financieel complex' noemt. Die zorg kan ik mij heel goed voorstellen. Samenwerkingsverbanden komen steeds vaker voor en kunnen de richting van onderzoek mede bepalen. De grens tussen van oorsprong 'onafhankelijke' en van oorsprong 'commerciële' onderzoekers vervaagt. Universiteiten commercialiseren gedeponeerde patenten, terwijl farmaceutische industrieën kostbaar basaal onderzoek financieren.

Zolang de integriteit van de universiteit gewaarborgd blijft vind ik dit soort ontwikkelingen uitstekend, want er ontstaan immers meer gelijkwaardige partijen.

Mits er voor voldoende transparantie wordt gezorgd, kunnen alle partijen van samenwerking profiteren. De onafhankelijkheid van de wetenschap valt te waarborgen niet zozeer door de controle op de financiële onafhankelijkheid van universiteiten als wel door de zorg voor hun financiële onafhankelijkheid. Met andere woorden: zorg voor een adequate financiering.

Ik denk dat het naïef is om te veronderstellen dat de politiek viawetgeving hier efficiënte regulering in aan kan brengen. Waar ik De Vries wel graag in steun is de noodzaak voor wetgeving op het vlak van privacybescherming. De eerste signalen van wat ik in 1999 bij mijn oratie 'genetische discriminatie' heb genoemd, klinken al door bij verzekeraars en werkgevers.

'De gezondheidszorg zal op den duur niet zonder meer kunnen beschikken over de middelen die naar de stand van de wetenschap gemeten de beste kennis vormt', vreest de Vries. Natuurlijk ligt het commercieel gebruik van informatie ten behoeve van geneesmiddelen bij de patenthouders. Maar zonder hen, de farmaceutische industrie voorop, waren er nu voor veel aandoeningen geen geneesmiddelen geweest. Dat zal in de toekomst niet anders zijn. Het is immers in het belang van patenthouders om zoveel mogelijk patenten verder te ontwikkelen tot bruikbare geneesmiddelen. Hierbij zullen ontwikkelingen in de genetica leiden tot geneesmiddelen die daadwerkelijk de oorzaken van een aandoening kunnen wegnemen in plaats van symptomen bestrijden, zoals nu nog de meeste middelen doen.

Meer dan over het hierboven genoemde maak ik mij zorgen over een adequate financiering van de gezondheidszorg. Die kan meer preventief van karakter worden. Op basis van genetische kennis worden dan prognoses gemaakt, die tot maatregelen, variërend van leefwijze tot gebruik van medicamenten, leiden om ziekten te voorkomen. Zo werd onlangs een DNA-test beschreven die op basis van analyses van cellen in de ontlasting het ontstaan van kanker in de dikke darm voorspelt. Het mooie is dat de test afwijkingen aantoont die voorafgaan aan het ontstaan van de kanker zelf.

Dit soort ontwikkelingen maakt het noodzakelijk heel anders naar financiering van de gezondheidszorg te kijken. Daar is zeker nog niet iedereen aan toe. De maatschappij lijkt van mening dat nieuwe ontwikkelingen met een bewezen toegevoegde waarde voor iedereen bereikbaar moeten zijn. Maar ik heb er, gezien de ontwikkelingen van de laatste jaren, weinig vertrouwen in dat de politiek hieraan gehoor zal geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.