Analyse

Ditmaal liggen de kaarten in het proces-Wilders heel anders

Vandaag begint het 'Minder, minder'-proces tegen Geert Wilders. De strafzaak, die wekenlang zal duren, draait om de vraag of de PVV-voorman te ver ging toen hij opriep tot minder Marokkanen. Wat kunnen we verwachten?

Geert Wilders laat op 19 maart 2014 in het Haagse café De Tijd zijn aanhangers scanderen dat zij minder Marokkanen in Nederland willen. Beeld Phil Nijhuis / Hollandse Hoogte

Op 12 maart 2014 leek het er nog op of Geert Wilders het per ongeluk had gezegd. Volgens getuigen op de Haagse markt had Wilders nog aan PVV-omstanders gevraagd of het wel kon wat hij zojuist had gedaan. Of zijn woorden dat hij 'als het even kan minder Marokkanen' wilde, niet te ver gingen.

Een week later was die twijfel verdwenen. Op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen liet de PVV-voorman voorafgaand aan zijn speech zijn publiek in een Haags café instrueren door een medewerker. Om er zeker van te zijn dat zijn aanhangers opgetogen zouden reageren nadat hij zijn entree had gemaakt op de soundtrack van Rocky III. En zodat de tv-kijkers thuis goed konden horen wat het publiek zou scanderen als hij hun zou vragen: 'Willen jullie meer of minder Marokkanen?'

'Minder, minder, minder.'

Vandaag moet Wilders zich voor deze twee uitspraken verantwoorden in de zwaarbeveiligde rechtbank op Schiphol. Het is de eerste dag van de inhoudelijke behandeling van een beladen strafzaak die tot eind deze maand zal duren. De vraag waar het vandaag en komende weken om draait: waar houdt de vrijheid van meningsuiting voor een politicus op en waar begint het beledigen en aanzetten tot haat en discriminatie?

In 2010 werd Wilders hier ook al eens voor vervolgd. Toen werd hij vrijgesproken. Want, oordeelden de rechters, de uitspraken die de politicus deed over het stoppen van 'de tsunami van islamisering', waren 'kwetsend en schokkend', maar wel 'toelaatbaar' in het publieke debat. Ze waren gericht tegen een religie, en niet tegen een groep mensen.

Ditmaal zijn de uitspraken wel gericht tegen een groep: Marokkaanse Nederlanders. Al toen het Openbaar Ministerie in december 2014 bekendmaakte dat Wilders zou worden vervolgd, oordeelden strafrechtspecialisten: deze keer ligt een veroordeling wel degelijk op de loer. Volgens het OM staat het vast dat Wilders een grens heeft overschreden tijdens zijn bezoek aan de Haagse markt en op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen. De aanklagers baseren zich onder meer op het Delano Felter-arrest uit 2014. Delano Felter is een Amsterdamse politicus die een geldboete kreeg omdat hij vond dat 'agressieve homofielen' moesten worden bestreden. Ook uitspraken die 'aanzetten tot onverdraagzaamheid' zijn strafbaar, stelde de Hoge Raad in dit arrest.

Zwaarwegender

Niet alleen Nederlandse rechters stellen grenzen aan de vrijheid van meningsuiting. Ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vindt dat politici niet alles mogen zeggen. De vrijheid van meningsuiting is essentieel voor het publieke debat en men moet terughoudend zijn met het vervolgen van politici, vindt dit Hof. Maar de Europese rechters vinden ook dat de uitlatingen niet onnodig mogen grieven en dat politici een verantwoordelijkheid hebben om niet aan te zetten tot haat en discriminatie.

Wilders en zijn vierkoppige team van raadslieden - onder leiding van Geert-Jan Knoops - zien dit anders. In urenlange pleidooien tijdens voorbereidende zittingen zette Knoops uiteen dat de rechters zouden moeten kijken naar het Amerikaans strafrecht. Daar geldt de vrijheid van meningsuiting als een zwaarwegender grondrecht dan in Nederland. De advocaten vinden dat politieke uitspraken niet in een rechtszaal beoordeeld kunnen worden. Bovendien zegt Wilders wat door miljoenen Nederlanders wordt gedacht, aldus de verdediging.

Vorige maand deden de raadslieden tijdens de derde voorbereidende zitting een poging de strafzaak af te wenden en het OM niet-ontvankelijk te laten verklaren. Knoops zei het vreemd te vinden dat Wilders ditmaal wordt vervolgd, terwijl zijn uitspraken in lijn zijn met partijstandpunten die hij al sinds 2005 uitdraagt. En dat niet alleen: Wilders vindt het een politiek proces. Volgens de PVV'er komen politici van andere partijen wel weg met laatdunkende uitspraken over Marokkanen, maar wordt hij vervolgd omdat hij een PVV'er is.

Zo schreef Wilders vrijdag in een ingezonden brief in het AD dat er 'met twee maten wordt gemeten. Premier Rutte zei dat Turken moeten oppleuren. PvdA-fractievoorzitter Samsom zei dat Marokkaanse jongeren een etnisch monopolie hebben op overlast. (..) Zij mogen dat allemaal zeggen en worden niet vervolgd.'

De rechtbank toonde zich tot nu toe niet gevoelig voor deze argumenten. Twee weken geleden wezen de rechters de bezwaren van Knoops van de hand. Ze stelden dat hun eindoordeel over de twee omstreden uitspraken van Wilders zal gaan en niet over het partijprogramma van de PVV. Bovendien vonden de rechters: de vergelijkingen met de uitspraken van de andere politici gaan niet op, omdat ze gedaan zijn in een andere context. Zo deed Samsom zijn uitspraken in 2011 in een interview over overlastgevende jongeren.

Geen rechtsbijstand voor slachtoffers

Benadeelde partijen in het proces-Wilders krijgen geen rechtsbijstand, hoewel het Openbaar Ministerie dat eerder toejuichte. De Raad voor Rechtsbijstand heeft de meeste verzoeken afgewezen.

Niet alleen de serieuze kans op een veroordeling maakt Wilders II anders dan Wilders I. Het vorige proces tegen Geert Wilders in 2010 liep uit op een mediaspektakel, mede omdat toenmalig advocaat Bram Moszkowicz met succes de rechters wraakte en omdat Wilders elke kans in de rechtbank aangreep zijn standpunt te verkondigen. Het resulteerde destijds in een electorale winst van 1 tot 4 extra zetels, zei Joost van Spanje, onderzoeker van de Universiteit van Amsterdam, eerder in de Volkskrant.

Ditmaal heeft Wilders besloten verstek te laten gaan. Want, stelt de PVV-leider: hij wil niet meewerken aan een 'politiek proces', en zijn eventuele veroordeling. Zijn afwezigheid maakt, volgens Henny Sackers, hoogleraar sanctierecht, voor de strafzaak echter niks uit. 'Iedere volwassen verdachte heeft het recht om weg te blijven. Het kan zijn dat Wilders door weg te blijven later in de verkiezingsstrijd er een aan draai geeft van: ik was er niet, dus erken de uitkomst van de rechtszaak niet. Maar dat is vanuit juridisch perspectief onzin. Als hij zijn advocaat gemachtigd heeft, is hij in 'juridische zin' gewoon aanwezig.'


Spoorboekje: Wilders komt niet, maar wie wel?

Maandag 31 oktober

Vandaag worden de feiten besproken waarvan Wilders wordt verdacht. Als hij aanwezig zou zijn geweest, zouden de rechters Hendrik Steenhuis, Elianne van Rens en Sijbrand Krans hem hebben ondervraagd over zijn omstreden uitspraken, zijn intenties en zijn persoonlijke omstandigheden. Al eerder liet Geert Wilders weten geen spijt te hebben van zijn uitspraken. De politicus wordt al 11 jaar bedreigd, en de vrijheid van meningsuiting is de laatste vrijheid die hij nog heeft.

In een ingezonden brief in het AD schreef hij vrijdag echter dat hij niet zou komen. 'Het is mijn recht en mijn plicht als politicus om over de problemen in ons land te spreken. Want Nederland heeft een mega Marokkanenprobleem. Marokkanen zijn oververtegenwoordigd in de criminaliteit en uitkeringsafhankelijkheid. Meer dan driekwart van de Nederlandse Syriëgangers is Marokkaan. Ik heb dan ook niets verkeerds gezegd. (..) Als daarover spreken strafbaar is, is Nederland geen vrij land meer. Maar een dictatuur.'

Als één zittingsdag onvoldoende blijkt om de feiten te bespreken, wordt dit onderdeel op woensdag 2 november vervolgd.

Hendrik Steenhuis. Beeld anp

Donderdag 3 november

De eerste getuige-deskundige staat gepland: rechtsfilosoof Paul Cliteur. De hoogleraar encyclopedie van het recht is verbonden aan de Leidse rechtenfaculteit, een plek waar menig islamcriticus zijn opleiding heeft genoten.

Hij staat bekend om zijn liberale, atheïstische opvattingen en doet zijn verhaal op verzoek van de verdediging. Zijn verhoor als getuige-deskundige valt samen met het verschijnen van zijn laatste boek over gerechtelijke vervolging van religiekritiek en vreemdelingenvrees. Daarin stelt hij dat het onwenselijk is 'dat diegenen die betrokken zijn in de strijd tegen de radicale islam ook te maken krijgen met strafrechtelijke vervolging'. Hij vindt dat iedereen zijn eigen opvattingen mag uitdragen over een wereldgodsdienst en dat politici hun standpunten in het publieke debat vrij moeten kunnen verkondigen.

's Middags krijgen de advocaten van de benadeelde partijen de kans te vertellen waarom hun cliënten zich gekrenkt voelen door de uitlatingen van Wilders en welke schade zij daardoor eventueel hebben geleden. Zij kunnen ook verzoeken om een schadevergoeding.

Paul Cliteur Beeld Hollandse Hoogte

Vrijdag 4 november

De ochtend is gereserveerd voor de benadeelde partijen. In de middag komt Tom Zwart aan het woord, wederom op verzoek van de verdediging. Deze hoogleraar mensenrechten uit Utrecht zei eerder in Vrij Nederland over de zaak-Wilders dat hij 'liever gezien had dat het OM Wilders niet zou vervolgen. Hij vertegenwoordigt 25 procent van het electoraat. Met die mensen moeten we in gesprek.'

Strafrecht is volgens hem niet de oplossing. 'We hebben gekozen voor een democratie en dat betekent dat je elkaar bestrijdt met woorden en argumenten en niet met dagvaardingen en pleitnota's. Nu moet de rechterlijke macht deze discussie oplossen en die is niet goed toegerust om met dit soort problemen om te gaan. Wat gebeurt er als Wilders veroordeeld wordt: mogen de vele PVV-aanhangers dit soort dingen dan ook niet meer zeggen en denken? En wat moeten we doen als vrijspraak volgt?'

Tom Zwart Beeld Hollandse Hoogte

Maandag 14 november

Het is de beurt aan het Openbaar Ministerie. De aanklagers Sabina van der Kallen en Wouter Bos zullen deze dag met hun requisitoir beginnen en afsluiten met hun strafeis. Lukt het niet in één dag, dan gaan zij op woensdag 16 november verder. Als Wilders veroordeeld wordt, kan hij maximaal een gevangenisstraf krijgen van één jaar en vier maanden. Of dat gebeurt is nog maar de vraag: in discriminatiezaken worden ook geldboetes, werkstraffen en voorwaardelijke straffen opgelegd.

Wouter B9os Beeld Phil Nijhuis / Hollandse Hoogte

Donderdag 17 november

De verdediging van Wilders krijgt vandaag en morgen het woord. Geert-Jan Knoops staat - in tegenstelling tot de vorige advocaat van Wilders: Bram Moszkowicz - niet bekend als showadvocaat. Knoops heeft een keurig imago, is altijd beleefd en hoopt een bijdrage te leveren aan de jurisprudentie over de vrijheid van meningsuiting. Tijdens de voorbereidende zittingen hield hij urenlange pleidooien, vol verwijzingen naar filosofen als Jean-Jacques Rousseau en Thomas Hobbes. Ondanks de vuistdikke pleitnota's wees de rechtbank de meeste verzoeken van de advocaat van de hand.

Geert-Jan Knoops. Beeld anp

Maandag 21 november

De komende dagen zijn gereserveerd voor de advocaten van de benadeelde partijen, onder wie Göran Sluiter. In aanloop naar het proces ontving de rechtbank 61 vorderingen van benadeelde partijen. De rechtbank heeft er 21 niet-ontvankelijk verklaard. Volgens de rechtbank mogen benadeelde partijen maximaal 500 euro schadevergoeding eisen. Ook mogen het OM en de verdediging op elkaars standpunten reageren.

Hier zijn vier dagen voor gereserveerd, mogelijk zijn die niet allemaal nodig. Twee weken na afsluiting van de inhoudelijke behandeling volgt het vonnis, naar verwachting rond 9 december.

Göran Sluiter.

Geen show, maar wel reuring

Geert Wilders komt niet naar de rechtbank, hij laat de verdediging over aan zijn advocaat Geert-Jan Knoops. Zal vanaf nu de reuring rondom dit proces uitblijven? Knoops zei tijdens de eerste voorbereidende zitting in maart dat hij van dit proces 'geen show wilde maken, maar een zuivere zaak, eentje met een rechtsvormend karakter'. Toch veroorzaakte zijn cliënt tijdens diezelfde zitting commotie met een ongebruikelijk voorstel. Wilders riep een van de rechters op om zich te verschonen. 'Dat zou u sieren', vond de PVV-voorman. Reden: de rechter, Elianne van Rens, had eerder kritiek geuit op een wetsvoorstel voor minimumstraffen en gezegd dat ze moeite heeft met het opsluiten van illegalen. Volgens Wilders een veeg teken. Volgens de rechter onzin: 'Net als iedereen in Nederland mag de heer Wilders in deze zaak van mij een onpartijdig en onafhankelijk oordeel verwachten en dat zal hij van mij ook krijgen.'

Het was niet de eerste beroering rondom dit proces. De avond voor de eerste openbare zitting in maart lekte de pleitnota van Knoops uit in het AD. De advocaat zei aanvankelijk dat hij waarschijnlijk het slachtoffer was geworden van een hacker. Uit onderzoek bleek later dat dit niet het geval was. En enkele dagen eerder was ook al commotie ontstaan nadat verhoren uit de strafzaak gelekt waren naar De Telegraaf, de aangiftes tegen Wilders zouden 'nep' zijn. Wat bleek: vijftien van de 6.400 aangevers waren - op verzoek van de verdediging - ondervraagd, enkelen van hen hadden geen flauw idee waar de zaak om draaide. Sommigen herkenden hun handtekening niet onder het voorgeprinte aangifteformulier. Anderen dachten dat ze een stembiljet hadden ondertekend.

Volgens de verdediging was dit het bewijs dat de aangiftes rammelden. Later werd duidelijk dat de steekproef van Geert Wilders vooral gehouden was onder bejaarde Marokkaanse mannen. 'Een opmerkelijke selectie', reageerde officier van justitie Wouter Bos. 'Die niet representatief is voor het bonte gezelschap aangevers en aangiftes in deze zaak.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden