bellen metonze correspondent in China

‘Dit zwarte hoofdstuk in China’s historie moet vandaag dicht blijven’

Wereldwijd wordt vrijdag het neerslaan herdacht van het Chinese studentenprotest op het Tiananmenplein, nu 32 jaar geleden. Maar China doet vandaag alles om ‘4 juni 1989’ weg te moffelen, ook op het internet. Bellen met correspondent Leen Vervaeke over een historische dag die in China niet lijkt te bestaan.

‘De meeste mensen willen liever niet over het neergeslagen Tiananmenprotest praten, en elke online verwijzing wordt gecensureerd.’ Beeld AP
‘De meeste mensen willen liever niet over het neergeslagen Tiananmenprotest praten, en elke online verwijzing wordt gecensureerd.’Beeld AP

Hoe staan de Chinezen stil bij deze gevoelige dag?

‘Het neergeslagen Tiananmenprotest is in China altijd al een taboe-onderwerp. De meeste mensen willen er liever niet over praten, en elke online verwijzing wordt gecensureerd. De afgelopen jaren probeerden sommigen die censuur te omzeilen, bijvoorbeeld door de datum met Romeinse cijfers aan te duiden of ‘4 juni’ te verbasteren tot ‘35 mei’. Maar dat wordt steeds moeilijker. De censuurtechnologie is tegenwoordig zo geavanceerd, dat zelfs de subtielste verwijzingen meteen worden weggehaald. Of zelfs nooit worden gepubliceerd.

‘Omdat dit jaar de Chinese Communistische Partij honderd jaar bestaat, is de censuur dit jaar extra streng. De autoriteiten bevinden zich in de hoogste staat van paraatheid: de partij moet dit jaar alleen maar positief in het nieuws komen. Dit zwarte hoofdstuk in de geschiedenis van het land moet vandaag dus dicht blijven. Als de controle in voorgaande jaren 98 procent effectief was, dan is het vandaag honderd procent.

‘Het Chinese internet is eigenlijk een soort intranet, want veel buitenlandse websites zijn niet toegankelijk. Sommige Chinezen gebruiken een zogenaamde VPN-verbinding om naar buitenlandse sites te surfen, maar op een dag als vandaag werken die niet goed. Voor wie niet op de hoogte is van de geschiedenis, lijkt er op het Chinese internet vandaag niets aan de hand. Als je ‘4 juni’ intikt in een zoekmachine, krijg je resultaten over een politieke toespraak van 4 juni 1985. Zoek je naar ‘politieke onrust’, dan zie je verhalen over de situatie in andere landen. Heel soms krijg je een mededeling dat ‘volgens de relevante wetgeving deze zoekresultaten niet kunnen worden getoond’.

Maar de jongeren dan? Zijn die niet benieuwd om te weten waarom het protest toen van duizenden jongeren bloedig werd neergeslagen door het leger?

‘De meeste jongeren hebben hier op school niets van meegekregen, en op Chinese websites worden ze er dus ook niet mee geconfronteerd. Ze zijn opgegroeid in het communistische systeem, en hebben weinig behoefte om informatie te zoeken die daarbuiten valt. Omdat het een taboe-onderwerp is, stellen veel ouders het ook niet aan de orde. Het slimste is, zo hebben ze geleerd, om over ‘Tiananmen’ te zwijgen.

‘In de meeste gezinnen en vriendengroepen wordt sowieso niet over politiek gesproken. Politiek is een onveilig onderwerp. Een minderheid van de bevolking heeft liberale ideeën en wil het Tiananmenbloedbad wel herdenken. Maar deze groep is onder het bestuur van Xi Jinping alleen maar kleiner geworden. De speelruimte om liberale ideeën te uiten, is tegenwoordig heel miniem.’

In Hongkong wordt ‘Tiananmen’ wel herdacht. Maar dat wordt ook steeds moeilijker. Hoe vindt die Hongkongse herdenking vandaag plaats?

‘Het contrast met de rest van China is heel groot. Hongkong is de plaats waar de herinnering aan de gebeurtenissen van 4 juni 1989 het meest in ere wordt gehouden: normaal komen er elk jaar tienduizenden mensen samen in het Victoriapark, voor een wake met kaarsjes. Vorig jaar werd de herdenking verboden, officieel vanwege pandemie, maar toen kwamen er toch duizenden mensen opdagen in het park. Maar dit jaar is er, voor eerst sinds 1989, geen herdenking in het park.

‘De autoriteiten hebben er alles aan gedaan om te voorkomen dat er vandaag mensen met kaarsen in het Victoriapark verschijnen. Zo zijn er zo’n zevenduizend agenten op de been. Grote delen van het park zijn afgesloten. Ook wordt gedreigd met zware celstraffen, tot vijf jaar. Op vrijdag is een van de organisatoren van de herdenking, Chow Hang Tung, gearresteerd. Ze had op social media aangekondigd dat ze op persoonlijke titel een kaars zou branden op een openbare plek. Blijkbaar ging ze daarmee al te ver naar de zin van de autoriteiten.’

Ik begrijp dat in huiselijke kring en in kleine groepen in Hongkong toch herdenkingen worden gehouden voor de honderden, mogelijk zelfs duizenden doden die in 1989 vielen.

‘Klopt. Veel bewoners branden vandaag een kaars, thuis of op straat. Sommigen houden een eenmansprotest, zoals een man die een papieren zak over zijn hoofd had met daarop een schietschijf getekend. Online gebeurt er ook veel: veel mensen veranderen hun profielfoto zodat die verwijzingen naar ‘6-4-89’ bevat. De kerken zullen ook herdenken, al doen ze het wel voorzichtig. Zo melden ze in hun aankondiging dat er een viering plaatsvindt ‘om de geschiedenis niet te vergeten’.

‘In Hongkong is er dus nog wel ruimte om stil te staan bij ‘Tiananmen’, ook al is de traditionele wake verboden. Maar velen vragen zich af hoelang dit nog mogelijk is. Er is grote bezorgdheid over hoe dit verder gaat: wat zullen de autoriteiten volgend jaar doen, als de pandemie niet meer als excuus kan worden gebruikt? De angst is groot dat er tegen die tijd ook online censuur zal zijn, en dat de situatie in Hongkong zal lijken op die in China.’

Beijing wil niet terugkijken op fouten uit het verleden en richt zich helemaal op het honderdjarige verjaardagsfeest op 1 juli van de partij. Hoe groot wordt dat?

‘Het moet een enorm evenement worden. Je kan er nu al niet omheen, aan de films in de bioscopen, de festivals en de artikelen in de kranten. Er zijn zo’n honderd films gemaakt. Telkens is de boodschap dat de partij ervoor heeft gezorgd dat China nu zo welvarend en succesvol is. Voor vervelende vlekjes op het blazoen, is geen enkele ruimte. Ook gewone films zijn meer dan ooit gepolitiseerd: in spionage- en actiefilms zijn de good guys tegenwoordig allemaal communistische spionnen of actiehelden.

‘Sommige Chinezen raken door deze propaganda begeesterd, meer dan voorheen. Dat komt ook door de nasleep van de pandemie. China heeft het, in vergelijking met de rest van de wereld, goed gedaan. Er waren weinig doden en zieken. Dat heeft het imago van de partij goed gedaan. Anderen halen hun schouders op over de enorme staatspropaganda waarmee ze in de aanloop naar 1 juli worden geconfronteerd. Het is voor hen net als de tv-reclame: je bent er zo gewend aan geraakt, dat je het niet eens meer ziet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden