Dit zijn de twintig mooiste fotoboeken van 2016

Veel plezier met bladeren

Omdat ze nieuwe werelden openen of de wereld om je heen omtoveren. Omdat ze zo mooi zijn - en zulke fijne kerstcadeaus.

Foto Studio V / de Volkskrant

Hier zijn ze: de vijftien beste Nederlandse en de vijf beste buitenlandse fotoboeken van 2016 volgens de Volkskrant. Het is nadrukkelijk géén top-15 en ook géén top-5. We maakten in het uitgestrekte fotoboekenbos geen onderscheid tussen bijvoorbeeld hardcoredocumentaire of verstilde, persoonlijke fotografie en kozen uit alle appels en peren wat ons het beste smaakte. Hoewel de oogst dit jaar kleiner was dan voorgaande jaren - we kunnen u niet met harde cijfers om de oren slaan, maar de stroom aan fotoboeken lijkt af te nemen - viel die keuze niet mee. De zorg die Nederlandse fotografen en vormgevers besteden aan hun publicaties, is nog altijd opvallend en de kwaliteit hoog.

Tekst gaat verder onder de video.

Al moet tegelijk worden gezegd dat sommige uitgeverijen zich er nogal labbekakkerig vanaf maken. Een fotoboek maken, is een vak. Het is dus niet zo dat je ongestraft een reeks foto's achter elkaar op de pagina's kunt kwakken en dan kunt verwachten dat de fotografie zijn werk wel zal doen. Neen. Achter een goed fotoboek schuilt niet alleen een goede fotograaf, maar ook een strenge editor, een kei van een vormgever en alwetende papieradviseurs.

Er waren twee opvallende ontwikkelingen in de Nederlandse fotoboekenbranche dit jaar. Eén. De treurige thema's: zelfmoord, depressie, ziekte en existentiële twijfel zijn, ook al klinkt dat wat raar, geliefde onderwerpen onder fotografen. Hoe dat komt? We gaan het uitzoeken. Twee. Het 'metafotoboekenmaken'. Zoals het in de fotografie al even populair is om foto's te maken die de fotografie zelf als onderwerp hebben, is het nu ook tijd voor het maken van fotoboeken waarin het proces van het fotoboeken maken het onderwerp is. Sommige mensen zijn daar diep ingedoken. Nog dieper en het ruimte-tijd-continuüm komt in gevaar. Tot die tijd: veel plezier met bladeren.

Prachtboekje

Uitgevers en fotoboekhandelaren (onder wie fotokenner Edie Peters’ PhotoQ Bookshop) presenteren hun nieuwste en antiquarische uitgaven vlak voor Kerst op de beurs PEAK. Vele honderden boeken zijn op 21, 22 en 23/12 te bekijken in de FOTOfactory (Keizersgracht 82, Amsterdam). Onder de uitgevers Terra Lannoo, Lecturis, The Eriskay Connection, Fw: Books en, bijzondere gast, het internationale fotoagentschap Noor Images.

Laura Hospes UCP. Uitgeverij: Lecturis. Vormgeving Laura Hospes. € 35.

Wie is Laura Hospes? Op de eerste foto van haar duistere boek UCP (eigenlijk de tweede, als je het beeld aan de binnenkant van de omslag meetelt) is zij een vrouw zonder hoofd. Ze staat in een slaapshirt naast een wit bed en wordt zo belicht dat haar hoofd verdwijnt in de donkere ruimte om haar heen.

Wellicht is het een droombeeld, nee, een wensbeeld, want verdrietig genoeg is het nu juist haar hoofd dat ertoe leidde dat Hospes in 2015 werd opgenomen in het UCP, de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis. Ze had geprobeerd zichzelf om het leven te brengen. Op de foto's die volgen, neemt het almaar malende hoofd van Laura Hospes (22) het zichtbaar over. Het is aanwezig in de vele zelfportretten die de fotograaf nam en waarop ze in verschillende gemoedstoestanden de camera in blikt. Neutraal, angstig, intens, wanhopig, verdrietig, leeg en een pietsie strijdlustig, maar nergens berustend, laat staan enigszins gelukkig. Een verwarrend schrikbeeld is een foto van haar voeten: zijn ze extreem vies of zijn dat bloeduitstortingen?

UCP is een moedig boek, gemaakt in een tijd dat Hospes liever in beelden communiceerde dan in taal. Bekijk het en je weet hoe eenzaamheid eruitziet.

Wies den Ouden 1 december 1995. Eigen beheer. Vormgeving Hamid Sallali, Wies den Ouden. € 35.

Het begin is donker. In zwart glanzende letters gedrukt op mat zwart papier, alsof ze het nog altijd het liefst fluisterend vertelt, beschrijft fotograaf Wies den Ouden (65) de dag, ruim twintig jaar geleden, waarop haar 17-jarige zoon een hersenbloeding kreeg.

Wat volgt is het proces van opname, behandeling, revalidatie en het opnieuw zelfstandig worden, waarin de kunst subtiel een troostende en behulpzame rol kreeg toebedeeld. In ziekenhuizen met bakstenen muren en gesloten deuren richt de moeder haar blik op een foto met bloemen of voetballende jongens op het strand. Door het boek heen zitten losse fotootjes van de kleurrijke schilderijen die Den Oudens zoon begon te maken. Wanneer hij naar een nieuw revalidatiecentrum gaat, schrijft ze: 'Wat een licht, wat een opluchting. Schilderijen aan de muur, ik zie kleur.' Ook in het boek gaat een wereld open.

Foto's worden groter en helderder, de buitenwereld doet weer mee. Waar de bezorgde moeder eerder nog (in een verstilde reeks miniatuurbeelden op dun papier) verkrampt een wit T-shirt voor haar zoon in haar handen houdt en uit bijgeloof niet wil loslaten, daar kan ze later haar ogen laten dwalen over de hei en een gang vol daglicht. 'A is nu op zichzelf', schrijft ze.

Bekijk ook:

Volkskrant Kijk Verder: De mooiste fotoboeken van 2016.

Samuel Otte (fotografie en vormgeving): De val. Eigen beheer. € 30. (uitverkocht).

Dat Samuel Otte (36) nog steeds door twijfels wordt bezocht, blijkt al uit de geprobeerde ondertitels van zijn aangrijpend egodocument De val. 'Een zoektocht naar mijn vader in de hemel' en 'Over mij, mijn vader en de allerhoogste', staat onder de titel geschreven, maar de woorden zijn doorgekrast. Uiteindelijk wordt het: 'Mijn vader, het geloof en ik.' Otte verhaalt in foto's, met documenten en bijbelteksten over het reformatorische geloof dat zijn jeugd beheerste en dat hem, kijk maar naar die titels, nog steeds beroert.

Als telg uit een streng gelovige Zeeuwse familie weet Otte de beklemming van religieuze orthodoxie evenzeer zichtbaar te maken als de geborgenheid en veiligheid die het rotsvaste godsvertrouwen aankleven. Otte groeide op in een wereld van strenge, grote symmetrische kerkgebouwen, bekroond door de spitse toren, het splijtend zwaard van God. In een gemeenschap met een eigen tweedehandsbeurs, waar uitsluitend goederen worden verhandeld die in overeenstemming zijn met de geloofsvoorschriften: hoedjes voor de dames, hooggesloten jurken van zekere lengte, onbestemde tijdloze kostuums.

Bijbelleer, dogmatiek en traditie beheersen het leven en leggen er drastische beperkingen aan op, waardoor Ottes geloof uiteindelijk wankelt. Tegelijk is er de geschiedenis van zijn stervende vader, die zich vastklampt aan de laatste hoop van het geloof. Hoe verenig je de liefde voor je vader met wereldse verlokkingen, zoals de schoonheid van de vrouwen die voor zijn camera staan? Otte worstelt.

Fotoboekenbeurs

Een ongeschreven regel bepaalt dat V in zijn jaaroverzicht van de mooiste fotoboeken alleen aandacht besteedt aan uitgaven met nieuw werk. Daarom viel Nederland in kleur af: een prachtboekje dat een vermelding verdient. Met de oudste kleurenfoto’s van Nederland, zo’n honderd jaar geleden gemaakt, vooral van de hand van amateurs. Conservator Hans Rooseboom van het Rijksmuseum heeft een wonderschone selectie samengesteld, met teksten van historicus Ileen Montijn.

Nederland in kleur, 1907-1935. Vormgeving Bart van den Tooren. Uitgeverij Bas Lubberhuizen. € 20.

Anna den Drijver Enchanted Blossom. Eigen beheer. Vormgeving Suze Swarte. € 25.

Een droomwereld. Dat is wat zich volgens de Amerikaanse schrijver Ted Andrews zou moeten openbaren wanneer je een zwaan ziet. Het is een van de vijf weetjes over de witte watervogel die het begin vormen van het boek Enchanted blossom van fotograaf Anna den Drijver (41).

En hoewel de zwaan in het boek vervolgens slechts op twee foto's voorkomt, is die korte proloog (het is meteen de enige tekst in de publicatie) net genoeg om in de juiste stemming te komen. Enchanted blossom is een dromerig beeldgedicht, waarin niet alleen zwanen, maar ook wolken, roze bloesem, bladeren en zich met veel stof omhullende, anonieme meisjeslichamen toegang bieden tot een fijnbesnaard en zintuiglijk universum.

Den Drijver combineert zwart-witbeelden met foto's in warme kleuren, veel roze en groen - met dan ineens een verwelkende bloem in bijna obsceen paars. Dit boek vertelt geen verhaal, maar houdt een woordloos pleidooi voor een andere, gevoelige blik op de wereld. En soms heb je gewoon even een zwaan nodig of gedroogde roze bloesems in een plastic zakje om er binnen te kunnen stappen en je te laten betoveren.

Banaan Foto Anna den Drijver

Lana Mesic Clever Eyes. Eigen beheer. Vormgeving Collective Works. € 24,95.

Hoe ziet het onzichtbare eruit? Een heerlijke vraag voor beeldenmakers. Een gevaarlijke ook, denk aan de cartoons van hij-die-niet-afgebeeld-mag-worden. Fotograaf Lana Mesic (29) gaat in haar boek Clever Eyes op zoek naar beelden die het dichtst in de buurt komen van de onzichtbare entiteit die mensen 'god' noemen. Ze vroeg aan mensen op straat 'Weet u hoe God eruitziet?', liet een compositietekening maken van zijn gezicht, gebaseerd op oude schilderijen, en schreef eronder: 'Heeft u deze man gezien?'

Niet veel mensen reageerden, maar ze fotografeerde er een paar: oude mannen met lange witte baarden en felblauwe ogen. Ze portretteerde jongemannen die op Jezus lijken, ging op zoek naar representaties van geesten en demonen, hield stil bij magie. En passant onthult Mesic wat waarschijnlijk het begin van haar zoektocht vormde: haar afwezige vader, die op de weinige foto's die ze van hem bezat, meer leek op een geest dan op een man.

Niet erg hoor, verzekert Mesic haar publiek op de luchtige toon die ook haar boek kenmerkt. In winkels en op straat begon ze naar hem te zoeken, als een spelletje. Clever Eyes is afkomstig uit haar grote archief 'Codex Invisiblis'. Hopelijk kunnen we daaruit meer verwachten.

Minihorse Foto Lana Mensic

Marco van Duyvendijk (fotografie en vormgeving): Motsure Hotsure Tsumugu. Eigen beheer. € 35.

Iedereen die wel eens naast een Japanse schone in kimono door de stad heeft geschreden, kan zich voorstellen wat er gebeurde toen dat fotograaf Marco van Duyvendijk (42) in Tokio overkwam. Behalve de nauwelijks te bedwingen behoefte alle omstanders aan te spreken en ze te laten delen in de euforie die de schilderachtige schoonheid van de glanzende kimono in hem wakker maakte, deed het kledingstuk nog iets met Van Duyvendijk: hij kreeg de aandrang het productieproces van het traditionele sierkleed te doorgronden en met de camera vast te leggen.

Motsure Hotsure Tsumugu heet het delicate boek dat Van Duyvendijk samenstelde met de foto's die hij maakte op het Japanse eiland Amami, de bakermat voor de vervaardiging - het weven, verven en naaien - van de kimono's. Een traditie die in rap tempo aan het verdwijnen is. De fotograaf raakte gefascineerd door het productieproces, waarbij de zijde dertig behandelingen ondergaat voordat het gewaad gereed is, een proces dat een jaar kan duren.

Het weven, het verven - alles handwerk - heeft de fotograaf met eindeloos geduld vastgelegd, alsook het passen bij de Japanse Haruka Mitani. Zij poseert veelvuldig in vol ornaat voor de fotograaf, in de haven en langs de kustlijn van Amami. Haruka's gezicht straalt sereniteit uit, haar kimono belichaamt een eeuwenoude cultuur en tijdloze schoonheid, het eiland ademt verstilling. Een boek dat het sleetse begrip spiritualiteit opnieuw eer aandoet.

Chrystel Lebas Field Studies, Walking through Landscapes and Archives. Ontwerp Hans Gremmen. Uitgeverij Fw: Books. € 50.

De Franse fotograaf Chrystel Lebas (50) trad in Schotland in de voetsporen van een beroemde botanist en ecoloog uit de 20ste eeuw, die de landschappen die hij bestudeerde vastlegde op glasnegatieven. In het boek Field Studies, Walking through Landscapes and Archives combineert Lebas haar eigen werk met dat van haar voorganger, wiens werk aanvankelijk anoniem werd bewaard in het Natural History Museum. Tijdens haar research werd ontdekt dat het van de hand was van de (beroemde) Sir Edward James Salisbury.

Lebas maakt haar opnamen met een panoramacamera op een statief. Dat is nodig, want haar foto's vergen een lange belichtingstijd: ze fotografeert bij voorkeur in de schemering, als de kleurtinten verzachten, grassen en mossen een veloursachtige textuur en eerst nog dreigende wolkenpartijen iets donzigs krijgen. Afgedrukt op grote uitklappagina's geven de reuzenfoto's je het gevoel van présence: alsof je in het berglandschap van Aviemore staat. Salisbury's foto's vormen meer inspiratiebron dan vergelijkingsmateriaal, hoewel het aanlokkelijk is de verschillen bij een Schots loch tussen toen en nu op te zoeken.

Net als haar voorganger onderwerpt Lebas planten en bloemen uit de gebieden die ze bezocht aan fotografische determinatie, resulterend in prachtige close-ups van de tere fauna. Een schitterend contrast met de onverzettelijke wildernis waaraan zij, net als Salisbury, haar liefde betuigt.

De Nederlandse link: Lebas exposeert in Huis Marseille in Amsterdam en het boek is in Nederland uitgegeven.

Geisje van der Linden & Miriam Donkers Stella Maris. Uitgeverij: The Eriskay Connection. Vormgeving: Rob van Hoesel. € 25.

In kamer 027 van Stella Maris is het niet gezellig. Goed, hoog aan de witte muur is een Ikea-plankje bevestigd met daarop een uitgebloeide orchidee en twee roze waxinelichthouders, maar dat is het dan. Drie knotsen van donkerbruine, neplederen zitmeubels rond een zwartglanzende koffietafel met een laptop en twee Sponge Bob-gele placemats.

Op een bank slaapt een man. Wie hij is? Hij is een anonieme Oost-Europese arbeidsmigrant die is weggestopt in een voormalig klooster in een Noord-Brabants dorp. Vijf jaar lang bezochten Geisje van der Linden en Miriam Donkers (beiden 32) Stella Maris. Ze fotografeerden de veelal jonge bewoners en hun leefruimte op een afstandelijke, geconcentreerde manier. Hier en daar wordt geglimlacht, kamers worden opgefleurd met dekbedovertrekken die pijn doen aan je ogen.

De oneindige leegheid van dit systeemplafondgebouw én van het smetteloze dorp Welberg (met harde, glanzende foto's in het hart van het boek in beeld gebracht) zijn zo treurig dat je het liefst in huilen zou uitbarsten. Wat goed dat dit werd gefotografeerd.

Room 023 Foto Geisje van der Linden en Miriam Donkers

Jaya Pelupessy SET PUT RUN. Uitgeverij: Fw: Books. Vormgever: Hans Gremmen. € 30.

Wie met Kerst graag puzzels cadeau doet, wil wellicht het nieuwe boek van Jaya Pelupessy (27) overwegen. Makkelijk? Verre van; SET - PUT - RUN is het equivalent van een 3D-puzzel van de Borobudur-tempel van 2.000 stukjes (nou ja), maar de ware puzzelaar laat zich daardoor natuurlijk niet afschrikken. Pelupessy's foto's gaan over de totstandkoming van beelden. Hij onderzoekt hoe het proces van het maken van een foto en het eindresultaat (de foto zelf) zich tot elkaar verhouden.

Zijn beelden lijken vaak onaf. Ze tonen installaties met touwtjes, snoeren, diaprojectoren, lichtbakken, handen die ergens mee bezig zijn: een soort experimentele theaterstukken die het publiek een blik gunnen op podium en coulissen tegelijkertijd. Het boek moest die werkwijze reflecteren. Set - Put - Run gaat over het werk van Jaya Pelupessy, maar óók over het maken van een boek over het werk van Jaya Pelupessy.

Resultaat: een boek dat voor de helft uit in vieren gevouwen en in de studio gereproduceerde drukvellen bestaat, met een afneembaar omslag waaronder zich nog wat verrassingen bevinden. Aan het boek werd een website gekoppeld met een film waarop het maakproces is te zien. Wie alle stukjes in elkaar past, heeft gewonnen. Het moet gezegd: deze puzzel is ook half af al mooi.

Otto Snoek Luchtspoor Rotterdam. Vormgeving Willem van Zoetendaal. Van Zoetendaal Publishers. € 27.


Luchtspoor Rotterdam van Otto Snoek (50) is een ode aan de bruggenbouwers die de levensaderen van de industriestad met elkaar hebben verbonden. De gietijzeren bouwwerken die het treinverkeer over de Rotterdamse wateren en wegen heen mogelijk maakten en met hun krommingen en glooiingen het gezicht van de stad zijn groeven en grijnzen gaf. De bruggen verdwijnen in hoog tempo nu het spoor goeddeels ondergronds zijn weg vindt, industrie verdwijnt en het goederen-vervoer gaat per fantasieloos containerschip en over eindeloze snelwegen.

Snoek, zelf geboren op het Noordereiland en een kosmopolitisch romanticus, legde de bruggen en de gietijzeren overkappingen van stations als Blaak en Schiedam vast voordat het te laat was. Speciale aandacht heeft hij voor de beroemde spoorwegbrug Hef, en de restauratie ervan, die in delen per schip naar de werkplaats werd gebracht. Nu mag hij weer gezichtsbepalend ongenaakbaar zijn in het oude havengebied.

Behalve aan de bruggenbouwers uit de tijd van de industrialisatie kan dit schitterend vormgegeven boekje - met langgerekte panoramafoto's - ook worden beschouwd als een ode aan Pieter Oosterhuis (1816-1885) die in zijn tijd faam verwierf als fotograaf van stadsgezichten en industriële bouwwerken. Oosterhuis was getuige van de opkomst van de bruggen die Snoek nu ziet verdwijnen.

Otto Snoeks Foto Studio V / de Volkskrant

Martine Stig Noir. Vormgeving Hans Gremmen. Fw: Books. € 20.

Een onmiskenbaar grootstedelijk en soms juist een dorpsgevoel stijgt op uit het boek Noir van Martine Stig (44). Knalgeel omslag, om een collectie zwart-witfoto's op liggend formaat heen, candid geschoten tijdens omzwervingen door Amsterdam - de metropool met kleinsteedse allure. Stig is een liefhebber van het donkerste zwart zoals het zich toont in de schaduwpartijen op haar foto's. Dat zwart vormt één verbindende factor in Noir. In de schaduw van een duif, de kous aan een vrouwenbeen, in een zonnebril van een vrouw, over wie een man zich als een schaduw buigt, of in het zwart van de vacht van een hond in een waterbassin.

Ook al zijn de foto's bij daglicht genomen, door die nadrukkelijke zwarte plekken dragen ze allemaal iets geheimzinnigs en ondoorgrondelijks met zich mee. Het is een fascinerend spel dat Stig speelt, met licht en duister en vooral met schaduwen. Haar observaties zijn verrassend: hoe vreemd verspringen schaduwen die over traptreden vallen, hoe kan het dat een doorzichtige plastic zak toch een schaduw heeft?, en zijn prettig ontregelend. Wie Noir goed heeft bekeken, stelt zijn eigen waarnemingsvermogen op scherp. Je ziet niet wat je denkt te zien.

De vormgeving van het boek, de placering van de foto's op de witte pagina's, stimuleert de fantasie nog eens extra. Ook wat je níét ziet, speelt daarbij een voorname rol.

Nieuw Prijs

Nederland kent vanaf volgend jaar een nieuwe fotoboekenprijs. FotoFestival Naarden introduceert de Nederlandse Fotoboekenprijs, de opvolger van de Foto Kees Scherer Prijs die twaalf keer werd uitgereikt. De nieuwe, tweejaarlijkse prijs (die 5duizend euro bedraagt) wordt toegekend aan het beste fotoboek van een Nederlandse of in Nederland werkende fotograaf en wordt uitgereikt tijdens de komende editie van FotoFestival Naarden (20/5 t/m 18/6).

Xiaoxiao Xu Aeronautics in the Backyard. Uitgeverij The Eriskay Connection. Vormgeving Rob van Hoesel, Carel Fransen. € 32.

He Diangbiao uit Xiaoshan, China, bouwde zelf een helikopter. Wang Qiang uit Cixi deed nog geen vier maanden over een aluminium vliegtuigje. Su Guibin uit Chaozhou vervaardigde in twee maanden een eenpersoonshelikoptertje, kreeg in 2014 een vliegongeluk en is sindsdien verlamd vanaf zijn middel.

In het boek Aeronauts in the Backyard van Xiaoxiao Xu (32) zie je hem liggen in bed, zijn hand op de schouder van zijn dochtertje, dat er ondertussen het hare van denkt. Xu reisde door haar geboorteland op zoek naar boeren die, ongeacht drukke banen en weinig geld, alles op alles zetten om de perfecte vliegmachine te bouwen. Ze vond er acht, vroeg hun het hemd van het lijf en documenteerde hun leven.

Haar boek vertelt over hun dromen en laat hun bouwtekeningen zien, maar toont ook wat de opmerkzame Xu opviel tijdens haar trip door ruraal en stedelijk China. Ze fotografeerde een lege vogelkooi en een groentetuintje vanuit vogelperspectief, een fiere herdershond op de top van een zandberg. Een prachtig boek.

Robin de Puy If This Is True... I'll Never Have To Leave Home Again. Vormgeving SYB. Uitgever Ludion € 40.

Het was in alle opzichten een wankele onderneming. Jonge, aantrekkelijke, psychisch niet al te stabiele vrouw probeert zielerust te vinden door een roadtrip in de Verenigde Staten te maken, op een Harley Davidson. 8.000 mijl op het clichésymbool van persoonlijke vrijheid door een clichéland van prairies met tumbleweed, glooiende bossen en massieve bergen, donkere luchten, dorre gehuchten en verzengende hitte. De roofvogels hangen al op de eerste pagina's van Robin de Puys If This Is True... I'll Never Have to Leave Home Again dreigend in de lucht, klaar om hun prooi in stukken te scheuren.

Bij elke bocht van de highway gapen ravijnen vol clichés waar menig kunstenaar met minder fotografische stuurmanskunst dan De Puy (30) met flair in was gerold. Hoewel de Amerikaanse clichés
wel degelijk opdoemen, zigzagt De Puy er behendig langs. Want het is De Puy, bekend als portretfotografe voor onder meer de Volkskrant, op haar reis ook te doen om - toevallige - ontmoetingen met de bewoners van het land. Haar reis voerde haar langs menig eenvoudig tot ronduit shabby motel en dat heeft zo te zien zijn weerslag gehad op het soort mensen dat ze ontmoette. Het resulteert in een reeks ijzersterke portretten van Amerikanen die getekend zijn door het leven.

De Puy spaart niemand, ook zichzelf niet, op de foto's waarop ze al dan niet ontkleed poseert. Het resulteert in een soms wat pijnlijke en nieuwsgierige zoektocht - in een landschap dat hoe dan ook grandioos is.

Bob Siers XXX Photographs from 2006 2016. Eigen beheer. Vorm-geving Amir Avraham € 38.

Dildo's, navelpiercings, buttplugs, lakleren laarzen, diamanten slipjes en rood neon: kom er maar in, Bob Siers. XXX Photographs from 2006 2016 is wellicht niet het ideale cadeau voor schoonmoeders, het is wel een aanstekelijke fotografische zoektocht naar de clichés van de zelfkant van Amsterdam.

Als 16-jarige reisde Siers (25) in 2006 met vrienden vanuit Twente naar de hoofdstad om stoned te worden en de Wallen te verkennen. Ze slenterden er langs de ramen, aten vette troep en bezochten een stripclub. Verheffender kan de fotograaf het niet maken en dat doet hij dan ook niet. Het boek bevat grafische en grofkorrelige beelden van neukende en pijpende stelletjes, rommelige bedden en allerhande hallucinerende middelen, de opbeurende beelden die Siers destijds zag en die een onuitwisbare indruk op hem maakten.

Dat is meteen het aardige aan dit rauwe boek: het bevat geen foto's van tien jaar geleden, het is een fotografische herbeleving van dat ene tienerbezoek en een zoektocht naar wat hij toen zo fascinerend vond. Met zijn jongere zelf in zijn hoofd ging de fotograaf dit jaar opnieuw op pad en hij vulde zijn herinneringen aan met mooie portretten en een fijn gevoel voor beeldritme.

Maria in Pink Foto Bob Siers

Marleen Sleeuwits On the Soft Edge of Space. Uitgever Onomatopee. Vorm-geving Collective Works. € 40.

Als je het weet, dan zie je het, meteen al. Op de eerste pagina's van On the Soft Edge of Space lijkt het misschien alsof je naar foto's kijkt van een grote, witte tentoonstellingsruimte met grote foto's aan de muur, maar dat is niet zo. Kijk maar naar de plinten: te poppenhuisachtig. Naar de vloer daaronder: die sluit net niet helemaal aan. Dit is een maquette, een expositie met kunstwerken op schaal. Wat groot lijkt, is in feite van miniatuurformaat.

Wat je ziet, is niet wat je denkt dat je ziet en dat geldt ook voor het werk van Marleen Sleeuwits (36). Al jaren fotografeert zij uiterst zorgvuldig lege 'non-ruimten', plekken zonder eigen identiteit, zoals vliegvelden en kantoorgebouwen, en altijd vraag je je af: Is dit echt? Door de belichting, de kleuren en de ingrepen die de kunstenaar soms doet (ze bouwt bijvoorbeeld installaties van restmateriaal) doen haar ruimten bijna buitenaards aan.

Speciaal voor haar eerste boek bouwde zij een 'white cube'-schaalmodel en richtte het in met kleine afdrukken van haar eigen foto's. Vervolgens fotografeerde ze de minitentoonstelling en wisselde die beelden af met grote afdrukken van haar werk zelf. Wat is 'echt', wat niet - het maakt niet uit. Hier wil je wel even blijven.


BUITENLAND

Dit zijn de vijf beste fotoboeken uit het buitenland.

Roe Ethridge Neighbors. Uitgever Mack. Vormgeving Brendan Dugan, Roe Ethridge. € 40.

Neighbors begint als het fotoalbum van een ouder die geen enkele foto van zijn kinderen kan weggooien. Een jongetje en een meisje in de duinen, spelend en poserend, vastgelegd met de digitale camera die beeld na beeld na beeld maakt - en dan die trotse ouder die alles even mooi vindt. Toch is het ineens afgelopen; de familiekiekjes maken plaats voor donkere bomen, hekken en takken. Einde hoofdstuk.

Roe Ethridge maakt het je niet gemakkelijk. Neighbors bestaat uit drie delen, waarin persoonlijke, commerciële en conceptuele fotografie door elkaar lopen. Na de familiekiekjes volgen pagina's vol met bijeengeharkte reclamebeelden en filmposters op glanzend papier en het boek eindigt met een hoofdstuk vol hilarische foto's van de kinderboerderij. Ethridge lijkt de fotografische willekeur te vieren. Met sardonisch genoegen stort hij een bak beelden over je uit en wenst je veel plezier. Het lijkt verdorie het dagelijks leven wel.

Roe Ethridge, Neighbors Foto Studio V / de Volkskrant

Peter Helles Eriksen, Sara Brincher Galbiati, Tomas Selnaes Markussen Phenomena. Uitgever André Frère Editions. Vormgeving Iron Flag. € 45,70.

'Ik kan het niet verklaren, maar ze zijn echt, ze zijn hier.' Scheikundige Charles Hall uit Albuquerque, New Mexico, gelooft in aliens. Hij heeft zelfs twee jaar tussen aliens gewoond, beweert hij. Wanneer ze praten, klinkt het als hondengeblaf. Hall is een van de Amerikanen die de Deense fotografen Peter Helles Eriksen, Sara Brincher Galbiati en Tomas Selnaes Markussen hebben geïnterviewd en geportretteerd voor hun boek Phenomena.

Het drietal ging op zoek naar mensen die heilig geloven in ufo's en buitenaards leven en niet bang zijn daarover te vertellen. In filmische foto's met zachte jarenzeventigkleuren doen de fotografen verslag, zonder te oordelen en zonder meteen ook in aliens te geloven. Ze gaan hun eigen gang en maken met groot plezier gebruik van de mysterieuze beeldtaal die hoort bij dit soort onderwerpen: overbelichting, beetje mist hier en daar, en af en toe een volstrekt onverklaarbaar beeld. Zouden ze dan toch?

Peter Helles Eriksen, Sara Brincher Galbiati, Tomas Selnaes Markussen, Phenomena Foto Studio V / de Volkskrant

Takashi Homma The Narcissistic City. Uitgever Mack. Vormgeving Homma en Grégoire Pujade-Lauraine. € 55.

In de jaren zestig en zeventig ving een generatie Japanse fotografen - onder wie Nobuyoshi Araki en Daido Moriyama - in het undergroundblad Provoke het ongenoegen van de betonjungle en de industrialisatie in gruizige zwart-witfotografie. Tegelijk hadden ze oog voor de poëzie van de stad, voor de nachtvlinders en verboden vruchten van vrouwelijk naakt.

Met zijn The Narcissistic City schaart Takashi Homma (52) zich bij de navolgers van die Provoke-generatie. Hij fotografeerde in Tokio, Los Angeles, New York, met de camera obscura. Het is de ongepolijste vorm van fotografie waarbij licht door een gaatje in een doos op een achterwand met lichtgevoelige film valt. Het resultaat is impressionistisch: gebouwen met spiegelende gevels, soms afgedrukt zoals de afbeeldingen in de camera obscura 'vallen': op z'n kop. Met grote foto's, afgedrukt op uitklappagina's, maakt Homma de nachtmerries en vitaliteit van steden voelbaar. Verontrustend en opwindend. Een boek om, zoals in de steden, in te (ver)dwalen.

Takashi Homma, The Narcissistic City Foto Studio V / de Volkskrant

Gregory Halpern ZZYZX. Uitgever Mack. Vormgeving Lewis Chaplin. € 40.

Dit boek werd onlangs uitgeroepen tot fotoboek van het jaar tijdens de gerenommeerde fotobeurs Paris Photo en dat is goed te begrijpen. ZZYZX, van de Amerikaanse fotograaf Gregory Halpern, gesitueerd op diverse plekken in Californië en vernoemd naar een dorp op de rand van de Mojavewoestijn, is als een oogverblindende koortsdroom. Hard, duister en sprookjesachtig. En vreemd.

Waar kijk ik naar, vraag je je af: is het documentaire of is een metafoor voor iets anders? Is het de Bijbel? Halpern wisselt foto's van landschappen (wonderlijke cactussen, bloesembomen, rotsformaties) en stedelijke plekken (trappen, hekken en doorkijkjes) af met intense portretten van daklozen die leven in het felle zonlicht of onder de weidse sterrenhemel. Door de ogen van de fotograaf lijken ze eerder alwetende profeten. Ze willen iets vertellen, maar wat? Dit boek leg je voorlopig niet weg.

Gregory Halpern, ZZYZX Foto Studio V / de Volkskrant

Robin Hammond My Lagos. Ontwerp Cyrielle Molard. Éditions Bessard. € 75.

De snelst groeiende metropool van Afrika, met alle kenmerken van dien: een verstopt wegennet, krioelende mensenmassa's, bittere armoede versus puissante rijkdom, met vuilnis overwoekerde krottenwijken en graziggroene golfbanen. Dat is Lagos in Nigeria.

De stad is het onderwerp van My Lagos van de Nieuw-Zeelandse fotograaf Robin Hammond. Overdonderend, opwindend, fascinerend, triest en soms woest makend - dat zijn de emoties die zijn foto's oproepen. Met grote, verzadigde kleurenprints - het boek is het grootste van de twintig in deze V besproken - toont de sociaal betrokken Hammond alle uitersten van de stad, die weliswaar lijdt onder armoede en corruptie, maar ook hoopvolle economische vooruitgang boekt. De foto's van het openbare leven op straat en de betrekkelijke intimiteit van woonhuizen en werkplaatsen worden afgewisseld door portretten van stadsbewoners. Korte citaten illustreren hoe zij in Lagos (over)leven, wat zij van de stad en hun plaatsgenoten vinden en waarover ze dromen.

Robin Hammond, My Lagos Foto Studio V / de Volkskrant
Meer over