Dit zijn de tegenhangers van de boze Nederlander

De 'stille' kiezer wil ook een stem

De 'zwijgende meerderheid' is sinds Pim Fortuyn luid en duidelijk hoorbaar. Nu is er een andere 'stille' groep kiezers die over het hoofd wordt gezien. Getemperd optimistisch, genuanceerd, niet boos, hooguit een beetje bezorgd.

Exactitudes: Nr. 101. Dutch Family - Rotterdam 2008.

Peter van Lange uit Enschede is niet boos. Hoogstens een beetje bezorgd. De 58-jarige docent levensbeschouwing staat zondagochtend langs de lijn op sportpark De Kruising in Heerhugowaard. Op uitnodiging van zijn broer, die de wedstrijd KSV-AFC van zijn dochter vlagt. Spijkerbroek, licht overhemd, blauw colbertje, beige jas losjes over zijn rechterarm. Opgewassen tegen de gure, snijdende wind die over de grasvelden waait. Zo'n man van het Goede Gesprek, altijd en overal.

Bezorgd is de docent over het gepolariseerde meningencircus, maar optimistisch over de Nederlandse samenleving. 'Samenlevingen zijn altijd in beweging. We hebben onze klompen ingeruild voor Nikes. Leraren mogen niet meer roken in de klas. Ja, er zijn meer moslims. Die horen erbij. Mijn voornaamste missie op school is mijn leerlingen betrokkenheid bij te brengen voor de wereld om hen heen.'

Het zint hem niet dat 'schreeuwers' steeds meer de boventoon voeren. 'Mensen met een scherp, soms agressief, eenzijdig standpunt en een vlotte babbel komen het meest aan het woord, ook in de media. Terwijl er zo'n grote groep is van gematigde, genuanceerde denkers die ook wat te zeggen hebben, maar niet met hun neus vooraan staan.' Mensen zoals hij, die niet gevoelig zijn voor populistische beloftes.

'Ik heet Peter. Als een partij zou zeggen: iedereen met een naam die begint met een P krijgt er duizend euro bij, dan zou ik daar niet op stemmen. Ik laat mijn stem bepalen door wat goed is voor iedereen, voor de hele samenleving, voor de generaties na ons.'

Tijdens de rust - het team van zijn nichtje staat op ruime voorsprong - haalt Peter van Lange een cola light in de voetbalkantine. De wedstrijd Feyenoord-Sparta op groot scherm maakt bij een groep jongens luidruchtige oerkreten los. Hij loopt er geïrriteerd langs. 'Nu bedwing ik de neiging een etiket te plakken op deze jongens', klinkt het zelfkritisch.

De vrouw die hem het colaatje inschenkt, is apothekersassistente Renate Sepers (38). Kort haar, een fijn gezicht en een en al Noord-Hollandse nuchterheid. Ze is 'voor de gezelligheid en om iets te doen voor elkaar' vrijwilliger voor de voetbalclub en troont meestal haar hele gezin mee. Sepers kent ook geen woede of hang naar een proteststem. 'We hebben het over het algemeen toch goed in Nederland? Het enige wat mij onderhuids onrustig maakt is of de toenemende onverdraagzaamheid leidt tot een daadwerkelijke botsing tussen religieuze groepen.' Stemmen doet ze altijd op een middenpartij, en de Stemwijzer wijst haar daarbij de weg.

In de kakofonie van ferme standpunten die horen bij een verkiezingscampagne komen de mensen van het midden zelden aan het woord. Zeker in een tijd waarin veel media uit angst breed gevoelde sentimenten over het hoofd te zien de schijnwerpers veelvuldig richten op de 'boze burger'. De zogenaamde 'zwijgende meerderheid' van de 'gewone' man en vrouw, die de politiek zou hebben vergeten. Een groep die eerst Pim Fortuyn en later Geert Wilders aan een grote aanhang hielp omdat die hun zorgen over de multiculturele samenleving verwoordden. Een zorg die de afgelopen jaren met de komst van grote groepen vluchtelingen grimmiger uitingsvormen heeft gekregen, met felle en soms gewelddadige protesten tegen de komst van asielzoekerscentra.

In alle publiciteit daarover klonk nauwelijks door dat een meerderheid van 71 procent van de Nederlanders geen probleem heeft met de komst van een azc in hun gemeente, zoals bleek uit onderzoek van I&O Research. Eind 2016 noemde 46 procent van de Nederlanders tegenover het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) migratie en integratie als een probleem, tegen 64 procent een jaar eerder. 44 procent vindt dat Nederland opknapt van een zekere verscheidenheid aan culturen, 25 procent is het daarmee oneens. De luidruchtige afwijzing van de EU door Geert Wilders vindt weinig weerklank bij zijn landgenoten. 28 procent opteert voor een Nexit, volgens TNS/Nipo. 55 procent wil dat Nederland deel blijft uitmaken van de EU.

De zwijgende meerderheid deed voor het eerst haar invloed gelden in de Verenigde Staten. Zij bestond uit Amerikanen, gepersonifieerd door Archie Bunker, die zich vreemdelingen voelden in een land dat volgens hen was overgenomen door hippies, zwarte militanten, studentactivisten en tegenstanders van de oorlog in Vietnam. Richard Nixon reanimeerde het begrip 'zwijgende meerderheid', dat uit de negentiende eeuw stamt, in november 1969 toen hij 'the great silent majority of my fellow Americans' in een televisierede om hun steun vroeg.

Exactitudes: Nr. 101. Dutch Family - Rotterdam 2008.

Sindsdien meenden overal ter wereld mensen tot een zwijgende meerderheid te behoren. Ook in Nederland. Intussen doet ze al twintig jaar haar zegje. Ze gromt en scandeert en ze woelt bij elke verkiezing het politiek landschap grondig om. En hoe vaak ze ook een microfoon onder de neus krijgt geduwd en hoe vaak politici ook deemoedig erkennen dat ze de boze mens te lang hebben genegeerd, ze voelt zich aanhoudend miskend. Maar een getalsmatige meerderheid is ze niet, vermoedt Josje de Ridder van het SCP. Wat niet wegneemt dat ze 'in electoraal opzicht een betekenisvolle groep vormt'.

Dit roept de vraag op wat dan nu de zwijgende meerderheid is.

Het was premier Rutte die deze verkiezingscampagne het begrip 'stille meerderheid' hanteerde. Daarbij dacht hij aan 'de koppige Nederlanders' die de 'moed erin houden ook als het tegen zit'. Het stille midden wekt associaties met mensen die in hun vrije tijd scheidsrechter of vlagger zijn op het voetbalveld, die de buurtbus besturen of een voedselbank runnen. Die hun belastingformulier op tijd invullen en die er op zondag in hun fleecetruien en uniseks windjacks per elektrische fiets op uittrekken. Mensen die de milde spot van Herman Finkers als een verademing ervoeren nadat zij jaren aan de hatelijkheden van geëngageerde cabaretiers waren blootgesteld. Het stille midden steekt immers wat bleekjes af bij de stelligheid die de norm lijkt te zijn.

Volgens Josje de Ridder van het SCP ligt het voor de hand om bij deze groep te denken aan 'de tegenhanger van de boze Nederlander'. 'Dat wil zeggen: de tevreden Nederlander die eigenlijk vindt dat het wel goed gaat met Nederland.' Een stille meerderheid bestaat bij de gratie van een taboe, zegt De Ridder. Een thema dat velen raakt maar waarover niet gesproken mag worden. 'Het ongenoegen over de multiculturele samenleving was zo'n thema. Maar ik zou niet weten wat nu het grote taboe is.'

Misschien rust er wel een taboe op het niet hebben van een uitgesproken mening. Of op de onwil om zich in heftige discussies te mengen en in doemscenario's te denken. De site soChicken ('broeden op een leuker leven') bevat tips voor mensen die van hun verslaving aan pregnante meningen af willen komen. 'Meningen zijn waardevol', kunnen zij lezen. 'Maar veel vaker is geen mening nog veel waardevoller.'

Sinds een klein jaar bestaat er een heus platform voor het 'grijze midden': Dare to be grey. Begonnen als de inzending van studenten geschiedenis van de Universiteit Utrecht voor een internationale wedstrijd voor het beste idee voor een socialmediacampagne tegen extremisme. Ze wonnen. En besloten hun platform voor de 'niet-gepolariseerde burger' als een beweging voort te zetten, omdat ze duidelijk iets losmaakten. 'We kregen veel bijval van genuanceerde denkers die zich niet gehoord voelen', vertelt Jordy Nijenhuis (26). 'Stem 15 maart grijs' luidt de oproep voor de verkiezingen volgende week op Facebook.

Nijenhuis' typering van het 'grijze midden': mannen en vrouwen die zich niet herkennen in gepolariseerde politieke standpunten ter linker en rechter zijde, maar samenwerking willen om maatschappelijke problemen op te lossen. 'Ze maken zich zorgen om de richting die Nederland opgaat, om een beweging als Pegida en gewelddadige rellen om een asielzoekerscentrum in Geldermalsen. Het is een brede groep van VVD- tot GroenLinks-stemmers, met uiteenlopende culturele achtergronden.' Ze vinden veel goed gaan in Nederland en fronzen de wenkbrauwen bij zwarte scenario's en boude beweringen van sommige roeptoeters.

Zoals Rolf Mol (59) uit Hoorn, beleidsadviseur bij het UWV. Om een mogelijk misverstand meteen uit de wereld te helpen wil hij eerst even kwijt dat het grijze midden beslist 'niet saai' is. 'Het is genuanceerd.' Mol, zwarte kleding, zwarte bril, plaatste eind januari een foto van zichzelf op de Facebookpagina van Dare to be grey met de tekst: 'Ik ben Rolf. Ik ben het midden niet vergeten. Ik ben grijs.' Met daarbij een songtekst van Stef Bos met passages als:

'Ik sta hier in het midden.

De wereld om mij heen.

De linkerkant is bloedeloos.

En de rechterkant is leeg.

Wat voor de een liefde is.

Is voor de ander haat.

Alsof wij zijn vergeten

dat het midden nog bestaat.'

Herman Finkers haalde Rolf Mol de woorden uit de mond toen hij Wilders op de hak nam met zijn 'het volk wil' en 'de Nederlanders vinden'. Mol: 'Wat Wilders roept, wil ik allemaal niet, dus kennelijk behoor ik niet tot het volk?'

Het midden moet van zich laten horen, vindt de vijftiger. 'Want als de schreeuwers en vertolkers van extreme standpunten verder gaan met het afbranden van waardevolle instituties, dan gooien we het kind met het badwater weg.' Zijn schrikbeelden zijn Trump en de Brexit. Met die waardevolle instituties bedoelt hij de rechtsstaat en de Europese Unie. 'Er valt veel te verbeteren aan het functioneren van de EU, maar zij heeft in haar bestaan wel gezorgd voor economische voorspoed, solidariteit en veiligheid in Europa. Het is alsof steeds meer mensen dat niet zien.'

Mol zegt alleen waardering te kunnen hebben voor politieke partijen die 'verbinding zoeken', een geliefkoosde uitdrukking van de mensen van het midden, en die het goede voor hebben met de hele maatschappij. 'We hebben nu een kabinet gehad van VVD en PvdA. Twee partijen die in veel opzichten lijnrecht tegenover elkaar staan. Het is niet allemaal even goed wat ze hebben gedaan, het zijn niet de partijen waar ik op stem. Maar ze zijn er wel in geslaagd in redelijke harmonie samen te werken, compromissen te sluiten en de economie er weer bovenop te helpen. Zo hoort dat in Nederland en zo wil ik dat het blijft.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.