Dit zijn de redenen van mijn Brexodus

Artistiek directeur Juha van 't Zelfde heeft in Engeland zijn droombaan, maar door de Brexit heeft hij besloten het land te verlaten. Met pijn in zijn hart, dat wel.

Veel jongeren hadden 'remain' gestemd bij het Brexit-referendum. Een exodus dreigt. Beeld epa

Het is mijn droombaan. Sinds februari 2014 werk ik in Brighton als artistiek directeur van Lighthouse, een instelling op het snijvlak van de kunsten, het onderwijs en de creatieve industrie. Maar binnenkort moet ik zeggen: het was mijn droombaan. Na de Brexit heb ik moeten besluiten om Engeland te verlaten.

Klein Londen aan Zee

Met pijn in het hart, want veel liever was ik hier gebleven. Brighton ligt aan de zuidkust van Engeland. En nee, het is niet zo'n grauwe, uitgebluste badplaats waaraan iedereen buiten Engeland meteen denkt. Brighton is een bijzonder, wonderlijk werelddorp, een soort Klein Londen aan Zee. Het heeft 277.000 inwoners, ontvangt jaarlijks 8 miljoen toeristen, er is een levendige overlap van twee universiteiten (die samen 35.000 studenten hebben) en een film-, technologie- en gamesscene van wereldniveau. 'In Brighton is er altijd wel iemand te vinden die linkser is dan jij', schreef Buzzfeed in 2015. 'En cooler. En met een vreemder, meer niche dieet.' Mannen van middelbare leeftijd doen hier yoga in de pub en Nick Cave eet in een geel T-shirt en witte All Stars in de Pizza Express.

Voor iemand die zijn hele leven bezig is met deze magie van de kunst - de gloed in mijn borst en de tinteling in mijn hoofd na het zien van de film Moonlight, het luisteren naar rapper Mykki Blanco, en het spelen van de game INSIDE - en die door oefening, studie en ervaring de maatschappelijke betekenis van kunst heeft leren begrijpen, was werken in Engeland een absolute droom. Voor mij is Engeland een walhalla voor kunst, creativiteit en kritisch denken. Er zijn veel goede opleidingen, er is nog behoorlijk wat geld en ondersteuning voor nieuwe kunst en er zijn ontzettend veel talentvolle mensen, van studenten tot professionals, niet alleen uit Engeland, maar uit heel de wereld.

Ferm en leeg

Tegelijkertijd is Engeland een ontzettend conservatief land, met een geschiedenis van honderden jaren kolonialisme en kapitalisme. Een land met structurele oneerlijkheid, institutionele discriminatie en hardnekkige uitholling van haar sociale voorzieningen. Als kunst een gevolg is van de omstandigheden waarin ze gemaakt wordt, is het niet vreemd dat dystopische klassiekers als 1984, Children of Men en High Rise hiervandaan komen. Kunst als systeemkritiek. De noodzaak van kunst voor de samenleving - als emotionele vlucht, als radicaal verzet en als hoopvolle visie - is hier zo duidelijk. De schrijnende paradox van Brexit is dat het alleen maar moeilijker zal worden deze kunst structureel te ondersteunen, terwijl ze juist nu zo belangrijk is.

Brexit betekent Brexit. Door voorstanders wordt deze slogan uitgesproken als een kloeke waarheid in gewone mensentaal. Maar ik zie het als nietszeggende propaganda, die precies zo vaag is om alles te kunnen betekenen. Het klinkt ferm genoeg om te overtuigen, en leeg genoeg om nog in te vullen. Dit is ook nodig, omdat niemand enig idee heeft wat we met de Brexit aanmoeten, en hoe het land ermee moet omgaan.

De restanten van de oude pier van Brighton. Beeld afp

Niettemin zijn de gevolgen nu al voelbaar. De internationale financiële markten wachten niet tot het beleid duidelijk is, en oordelen meteen op basis van hun verwachtingen. Een jaar geleden was een pond 1,44 euro waard, nu nog 1,16. Dat leidt tot grappige gevolgen: er zit nu nu 10 procent minder chocola in een reep Toblerone. Voor dezelfde prijs krijg je nu 360 gram in plaats van 400 gram in een grote reep, en 150 gram in plaats van 170 gram in een kleine. Minder grappig is dat Britten voor hun dagelijks eten en voor spullen flink meer moeten betalen.

Nog erger is de enorme toename van het aantal racistische hate crimes sinds juni. Alleen al in juli waren er vijfduizend incidenten, bijna een verdubbeling van het gemiddelde. Volgens berichten in de kranten gericht tegen Oost-Europeanen, maar volgens sociale media eigenlijk tegen iedereen die niet wit is. 'Ga terug naar Afrika', zei een racistische klootzak tegen een zwarte man in een tram in Manchester. 'We hebben je weggestemd, wat doe je hier nog', zeiden fucking zieke patiënten tegen Spaanse verpleegkundigen die hen verzorgden in een ziekenhuis in Brighton. En in Essex vermoordden zes tieners Arkadiusz Józwik, een 40-jarige Poolse fabrieksarbeider, omdat hij op straat Pools sprak. Dit gebeurde allemaal in de eerste week na het referendum.

Een tweede Brexit lijkt zich te vormen: een brain exit. 75 procent van de jongeren tussen de 18-24 jaar heeft 'remain' gestemd. 29 procent van hen wil weg. Ruim twee keer zoveel als een jaar eerder (13 procent). Zij willen in Europa blijven wonen. Toegang houden tot alle andere landen van de EU. Uit hoop ze ooit te bezoeken, uit vriendschap met Facebookvrienden en uit overtuiging dat grenzen en landen achterhaald zijn.

Een inwoner van Hangleton in de buurt van Brighton plaatste een lichtbord ten tijde van het referendum. Beeld epa

Kunst als oplossing

Deze week werd bekend dat dit jaar 7 procent minder buitenlandse studenten zich in Groot-Brittannië heeft aangemeld. Deels omdat ze niet meer mogen, deels omdat ze niet meer willen studeren in een land dat zo in zichzelf is gekeerd.

Zelf heb ik een halfjaar geprobeerd een oplossing te zoeken, uit strijdlust tegen de cynische politiek en uit solidariteit met collega's, vrienden en iedereen die de destructieve gevolgen voelt. Het programma van Lighthouse stond de afgelopen jaren in het teken van de emanciperende werking van radicale verbeelding, en de verhalen, beelden en daden die hierop volgen. Een vrolijke en kritische bende van kunstenaars, wetenschappers en activisten, die complexe vraagstukken over onze wereld niet uit de weg gaan. Zoals de klimaatcrisis, het roofkapitalisme en oprukkend fascisme.

Mensen die in onze programma's zijn voorbijgekomen, zijn opinieleiders als filosoof Nina Power, journalist Paul Mason en activist Ash Sarkar. Politiek uitgesproken muzikanten als Holly Herndon, Gazelle Twin en Chino Amobi. Beeldend kunstenaars als Roger Hiorns, Kate Cooper en Metahaven. En filmmakers en gamedesigners als Glenn Freemantle (Gravity), The Chinese Room (Everybody's Gone To The Rapture) en Playdead (INSIDE).

De een is meer bekend dan de ander, maar stuk voor stuk zijn ze voorlopers die werk maken dat de grenzen van ons denken, maken en verbeelden verkent en verlegt. In tijden van zo veel onrecht en onzekerheid zijn kunstenaars, wetenschappers en activisten belangrijk, en bepalend voor een betere toekomst. Verandering volgt uit het soort radicale verbeelding dat zij dagelijks aanspreken. Kunst is nodig opdat de mens de wereld kan herkennen en veranderen', schreef Ernst Fischer in The Necessity of Art in 1959. 'Maar kunst is ook nodig om haar inherente magie.'

Juist nu is dat nodig in Groot-Britannië. Juist daarom heb ik ook geprobeerd wel in Brighton te blijven. Juist in moeilijke tijden is werken in de cultuur en het onderwijs 'for real', nu doet het ertoe. Toch heb ik in december besloten ontslag te nemen. Dat heeft te maken met persoonlijke omstandigheden, maar ook die worden beïnvloed door de Brexit. Mijn vriendin is verpleegkundige in opleiding in het OLVG ziekenhuis in Amsterdam, en zou dit jaar meeverhuizen naar Engeland.

De afgelopen drie jaar reisde ik heen en weer, en zag ik haar maar de helft van de tijd. Door de Brexit willen we niet meer verhuizen. Als Nederlandse verpleegkundige met Indisch bloed is het vooruitzicht om in de zorg te werken na de Brexit nou niet per se heel aantrekkelijk. Niet alleen vanwege het racisme en de economische druk op de National Health Service (de nationale gezondheidsdienst in Engeland), maar ook omdat het misschien niet eens meer kan. Als een nieuw voorstel voor immigranten uit de EU wordt aangenomen, verdient mijn vriendin te weinig om een verblijfsvergunning te krijgen.

Harde klappen

In mijn eigen sector vallen ondertussen harde klappen. Er is nu al minder geld beschikbaar voor culturele investeringen in programma, onderzoek en onderwijs. Ook wordt het moeilijker met Europese kunstenaars en partners te werken, omdat het nu al onzeker is of Europese subsidies nog beschikbaar zijn voor ondersteuning. Maar misschien nog wel het belangrijkste: wie wil werken met een land waar je eigenlijk niet welkom bent? Alles waar de kunst voor staat - openheid, solidariteit en generositeit - is in tegenspraak met de argumenten en sentimenten van de Brexit.

Groot-Britannië kan heus zonder mij, dat hoeft niemand mij te vertellen. Maar ik ben niet de enige die weggaat. Anderen gingen al, van wie de bekendste Martin Roth is, de Duitse directeur van het Victoria and Albert Museum in Londen. Voor hem voelde de uitkomst van het referendum als een persoonlijke nederlaag. 'Wat is er gebeurd met verdraagzaamheid, solidariteit en naastenliefde', vroeg hij zich bij zijn aftreden hardop af. Velen zullen volgen, maar veel erger, velen mogen er straks niet meer in. Vluchtelingen en studenten, verpleegkundigen en vrachtwagenchauffeurs, velen zullen worden geweigerd.

In Nederland, waar ik nu weer ga werken, zien we helaas dezelfde ontwikkelingen als in Groot-Brittannië. Ook hier leeft onder velen de wens om met een grote klap alles te veranderen en vooral ook veel terug te draaien. Mijn hoop blijft dat de kunst daar iets tegenover kan stellen.

In Hope in the Dark schrijft Rebecca Solnit mooi over de kracht van verbeelding. Politieke verandering komt voort uit 'the spread of ideas and the shaping of imaginations'. En: 'The most foundational change of all, the one from which all else issues, is hardest to track.' Echte verandering begint met verbeelding. En is langzaam. Maar stap voor stap kunnen we wel de politiek van de grote klap verslaan.

Juha van 't Zelfde werkt vanaf 1 maart bij het Sandberg Instituut als course director van Shadow Channel / MFA Film, Design and Propaganda

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.