Dit zijn de hoofdpunten van het klimaatakkoord

Het historische klimaatakkoord tussen 195 landen staat bol van de compromissen. Wat zijn de hoofdpunten? En hoe werd uit alle geschilpunten in twee weken tijd overeenstemming gesmeed?

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Vooraf was er veel scepsis, maar afgaande op de vele wereldleiders die zich dit weekend verdrongen om hun bijdrage aan het klimaatakkoord op te eisen, is het een succes. Volgens de Amerikaanse president Barack Obama is het zaterdag gesloten akkoord te danken aan 'Amerikaans leiderschap' - maar ook landen als China, India en Frankrijk claimden het succes.

Veel reacties spreken van een historisch akkoord. Hoewel er veel op valt aan te merken is het voor het eerst is dat de hele internationale gemeenschap een ambitieuze, bindende afspraak maakt over de bestrijding van klimaatverandering.

Minder opwarming

Het langetermijndoel van het akkoord is het tegengaan van de opwarming van de aarde door de uitstoot van broeikasgassen. Het akkoord legt vast dat de temperatuurstijging in 2100 niet meer mag zijn dan 'ruim beneden' 2 graden Celsius, de 'veilige' limiet, en dat ernaar gestreefd wordt die te beperken tot 1,5 graad. Dit is volgens het VN-klimaatpanel IPCC het kantelpunt waarop de poolgebieden, koraalriffen en laagliggende eilanden al in gevaar komen.

Dit betekent, zo is afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen 'zo snel mogelijk' moet stoppen. Ergens in de tweede helft van deze eeuw moet er een evenwicht zijn tussen alle door mensen veroorzaakte emissies en het vermogen van bossen en oceanen om ze te absorberen. In de praktijk betekent dit netto nul uitstoot van CO2 in de loop van de tweede helft van deze eeuw.

Ging dit makkelijk? Zeker niet. Uitgangspunt was steeds de in op de vorige klimaattop van Kopenhagen afgesproken 2 graden. Een groep van de meest kwetsbare landen, waaronder de Alliantie van Kleine Eilandstaten, ijverde in de aanloop naar Parijs echter voor 1,5 graad. Achter de schermen werd gewerkt aan een coalitie met de VS, EU en 79 ontwikkelingslanden, die dinsdag als de 'High Ambition Coalition' naar buiten trad. Kort daarna sloten ook andere landen als Brazilië zich aan. Donderdag stond 1,5 graad in de tekst.

De afbouw van de uitstoot (en dus van fossiele brandstoffen) was ook een strijdpunt in de onderhandelingen. Termen als 'decarbonisatie', 'koolstofneutraliteit' en het Franse compromis 'broeikasgasneutraliteit' hebben het niet gered. Elke verwijzing naar CO2 en fossiele brandstoffen moest wijken om olielanden als Saoedi-Arabië binnenboord te houden. Ook een precisering van de termijn (het IPCC wil zero emission in 2070) was omstreden.

Niettemin gaat de uitkomst verder dan velen hadden verwacht. Volgens critici is die 1,5 graad vrijwel onhaalbaar (de aarde is inmiddels al met 1 graad opgewarmd en we zijn op weg naar 4 tot 6 graden) en dus symbolisch. Maar er ligt nu wel een ijkpunt.

1,5 graden Celsius

1,5 graden Celsius is het streefgetal volgens de tekst van het in Parijs gesloten klimaatakkoord, bij het beperken van de opwarming van de aarde tot 'ruim beneden' de 2 graden' in het jaar 2100.

Interview staatssecretaris Sharon Dijksma

Ook Nederland ondertekent het akkoord. Tweemaal zelfs, want het wordt op 1 januari een half jaar EU-voorzitter. Is Nederland tevreden? Lees hier wat staatssecretaris erover te zeggen heeft

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Minder uitstoot

Om het temperatuurdoelstelling te halen hebben alle landen klimaatplannen opgesteld om hun broeikasgasemissies na 2020 vrijwillig terug te brengen. In de aanloop naar Parijs hebben al ruim 180 landen zulke Intended Nationally Defined Contributions of INDC's ingediend. Omdat al die INDC's opgeteld niet voldoende zijn om de temperatuur op 2 graden te houden (ze komen nu uit op 2,7 tot 3 graden) is afgesproken die plannen al in 2018 tegen het licht te houden en bij te stellen. Bovendien zullen de landen vanaf 2023 elke vijf jaar een nieuwe INDC indienen die ambitieuzer moet zijn dan de vorige.

Hier is lang en hard over onderhandeld. China en India maar ook de EU hadden weinig zin hun INDC's op korte termijn alweer te herzien. Maar uiteindelijk werd 2018 toch in de laatste versie van zaterdag opgenomen. Die bevat ook nog een Franse slimmigheid: de review vindt plaats 'in overeenstemming met de best beschikbare wetenschap'. Zo heeft onder meer de EU ervoor gezorgd dat ambitie gekoppeld wordt aan de wetenschap, lees het IPCC.

Een minpunt is dat alleen de ontwikkelde landen hun uitstoot snel moeten reduceren. Ontwikkelingslanden worden hiertoe alleen 'aangemoedigd'. Dat weerspiegelt het onder meer door India vertolkte principe van 'gemeenschappelijke maar onderscheiden verantwoordelijkheden': rijke landen dragen de grootste historische verantwoordelijkheid voor de opwarming en hebben de middelen om er ook iets aan te doen, terwijl de ontwikkelingslanden recht hebben zich eerst te ontwikkelen.

Een ander punt is dat het internationale scheepvaart en luchtvaart, snelle groeiers, niet in het akkoord zijn opgenomen. Dit is deels ondervangen doordat de deal wel vraagt om algehele reductie van uitstoot in de hele economie.

Ondanks deze afzwakkingen legt het verdrag met deze afspraken wel vast dat de ambities van het internationale klimaatbeleid in de toekomst verder worden opgeschroefd. De hoop is dat dit ook praktisch steeds beter mogelijk wordt door de ontwikkeling van nieuwe, goedkopere bronnen van duurzame energie.

Klimaatspecial: Hoe gaan mensen om met klimaatverandering?

De Volkskrant reist met een cameradrone de wereld rond om dat te laten zien. En presenteert de harde feiten en de beste bronnen. Bekijk en lees hier de klimaatspecial, inclusief dronevideo's en data.

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Transparantie

Cruciaal bij vrijwillige afspraken over uitstootreductie is dat landen rapporteren wat ze doen; dat kan worden gecontroleerd of ze zich aan hun afspraken houden en dat ze gestraft worden als ze dat niet doen. Hiervoor legt het akkoord een systeem voor 'monitoring, rapportage en verificatie' vast, op basis van richtlijnen van het IPCC. De precieze invulling wordt nog uitgewerkt.

Ook over deze transparantie is de afgelopen twee weken stevig geknokt. Vooral de EU drong aan op transparantie voor iedereen. Landen als China en India, maar ook veel ontwikkelingslanden, lagen dwars. Het compromis: alle landen moeten hun emissies en reducties rapporteren, maar ontwikkelingslanden die dat 'nodig hebben' worden met meer flexibiliteit behandeld. Er is geen straf voor overtreders, 'naming and shaming' moeten blijkbaar volstaan.

Klimaatblog

Lees hier hoe het historische klimaatakkoord tot stand kwam.

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Financiële steun

Wereldwijd klimaatbeleid is onmogelijk zonder financiële steun. Volgens het akkoord moeten rijke ontwikkelde landen de ontwikkelingslanden met geld en helpen hun uitstoot te reduceren en zich aan te passen aan de klimaatveranderings. Het hiervoor eerder afgesproken bedrag van 100 miljard dollar per jaar zal ook na 2020 doorlopen en opgehoogd worden.

Dit is tot het eind zwaar uitonderhandeld. De ontwikkelingslanden, met name de G77 plus China, wilden meer geld dan 100 miljard per jaar. De ontwikkelde landen, vooral de VS en de EU, hadden genoeg van die eeuwige differentiatie tussen rijk en arm. Zij wezen erop dat er veel rijke opkomende landen zijn zoals Maleisië, Qatar of Saoedi-Arabië, die vanaf 2020 best kunnen meebetalen. China en India voelden echter niets voor zo'n verplichting.

De patstelling werd opgelost door in de laatste versie op te nemen dat de steun vanaf 2025 wordt opgehoogd, maar het bedrag van 100 miljard te parkeren in het zogeheten besluit. (Het akkoord bestaat uit een bindende 'overeenkomst' en een iets minder zwaarwegend 'besluit'.) Fijn voor de rijke landen, want minder bindend - de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry kwam woensdag nog met een verdubbeling van de klimaatsteun om de zaak een zetje te geven. En acceptabel voor de arme landen, want een bedrag kan op termijn ook een beperking zijn. China en India hebben gedaan gekregen dat klimaatsteun door opkomende landen op vrijwillige basis blijft.

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Klimaatrampen

Een van de moeilijkste, want moreel beladen dossiers in Parijs was dat van de onvermijdbare klimaatschade, 'loss and damage', van zeespiegelstijging tot cyclonen. Het akkoord bepaalt in een apart artikel in de overeenkomst dat er een regeling komt voor het omgaan met dit soort klimaatschade, maar zonder wettelijke aansprakelijkheid.

Het dossier speelde de hele week. Loss and damage moest in het akkoord, stelden de kwetsbaarste ontwikkelingslanden en vooral ook de Alliantie van Kleine Eilandstaten, waarvan vele nu al met wassend water en cyclonen kampen. De ontwikkelde landen, met name de VS en de EU, weigerden, uit vrees voor aansprakelijkheid en schadevergoeding. Geen peanuts, want de wereldwijde klimaatschade bedroeg in 2013 zeker 400 miljard dollar, en die zal naar verwachting alleen maar toenemen.

De gifpil werd in het voorlaatste concept geneutraliseerd doordat loss and damage wel in de overeenkomst kwam, maar gekoppeld aan de clausule in het besluit waarin elke aansprakelijkheid wordt uitgesloten. Volgens insiders gebeurde dit na zware druk van de VS op eilandstaten als Tuvalu, met als gevolg daarvan grote ruzie binnen de G77-groep.

Is de erkenning van loss and damage dus een Pyrrusoverwinning? Nee, want het principe is nu vastgelegd, en het staat landen vrij bijvoorbeeld via de rechter schadevergoeding te eisen. Het artikel kan zo een extra prikkel zijn voor rijke landen om hun emissies te beperken. In die zin is het goed nieuws. En zoals de afgevaardigde van St. Lucia namens een aantal Caribische eilanden zei: we hebben voor het eerst het gevoel dat er naar ons is geluisterd.

Klimaatspecials

Meningen genoeg over de verandering van het klimaat, je zou er de feiten bijna door vergeten. Deze drie interactieve visualisaties laten harde data achter de wereldwijde opwarming zien. Wie zijn de grootste vervuilers? Hoeveel warmer wordt het in Nederland? Hoe zit het met CO2 en de 2 °C-grens? En ook: de gevolgen voor de Elfstedentocht.

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos

Doorbraak

Wat moet de slotconclusie zijn? Is Parijs een historisch akkoord? COP21- voorzitter Laurent Fabius gaf het al aan in zijn toespraak bij de aanbieding van het conceptakkoord: als alle landen alles hadden gekregen wat ze wilden, waren we samen met niks geëindigd. Het klimaatakkoord is in alle opzichten een compromis, maar in die zin wellicht het best haalbare resultaat.

Veel waarnemers wijzen er op dat het akkoord er niet toe zal leiden dat de temperatuurstijging tot 1,5 graad of zelfs maar 2 graden beperkt blijft, maar dat landen zich wel hebben gecommitteerd aan afspraken die ervoor kunnen zorgen dat dit op termijn wel gebeurt. Ook afspraken over bijvoorbeeld klimaatsteun zijn gekoppeld aan het streven naar toenemende ambitie.

De grootste doorbraak is dat het tijdperk van de fossiele brandstoffen na twee eeuwen zijn einde nadert. De wereld streeft naar afbouw van de uitstoot van broeikasgassen. Dat is, zoals vertegenwoordigers van het bedrijfsleven in Le Bourget overal betoogden, een glashelder signaal aan bedrijven en investeerders: haal je geld uit olie, kolen en gas en steek het in duurzame energie. En consumenten kunnen hen daar een handje bij helpen.

Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later. Beeld Didier Ruef / Cosmos
Links, overstromingen door smeltende sneeuw uit de bergen in juni. Rechts, de 'normale' situatie vier maanden later.Beeld Didier Ruef / Cosmos
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden