Dit zijn de belangrijkste spelers in de strijd om Irak

Met de inname van de Iraakse steden Mosul en Tikrit heeft de islamitische terreurgroep ISIS binnen een etmaal een spectaculaire opmars gemaakt. Bij de huidige onrust zijn verschillende partijen betrokken. Een overzicht.

Strijders van ISIS trekken in konvooi door de Iraakse provincie Anbar. Beeld ap

ISIS
De Islamitische Staat van Irak en Syrië begon als afsplitsing van Al Qaida in Irak. Ten tijde van de Irak-oorlog (2003) voerde de terreurbeweging bloedige aanslagen uit op Iraakse en Amerikaanse troepen, maar ook op burgers.

Toen de strijd in Syrië in maart 2011 oplaaide, wist de groep zijn invloedssfeer uit te breiden naar het buurland. Van alle kanten van de wereld, ook uit Nederland, sloten jihadisten zich bij hen aan. Naar het aantal ISIS-leden kan slechts worden gegist. Schattingen lopen uiteen van 5.000 tot meer dan 10.000 strijders.

Aanvankelijk ontving de islamitisch georiënteerde Syrische oppositie de jihadisten met open armen. Leden van ISIS zijn goed bewapend, hebben veelal militaire trainingen gevolgd en lijken te beschikken over onuitputtelijke geldbronnen. Niemand die precies weet wie er achter die financiering zit. Een vermoeden is er wel: de rijke Golflanden, en dan met name Qatar en Saudi-Arabië. Bewezen is dit echter nooit.

ISIS heeft tot doel een islamitisch kalifaat te stichten in Syrië en Irak. Dat moet gebaseerd zijn op de traditionele waarden van de profeet Mohammed, met de sharia als basis van het rechtssysteem. De beweging voert een schrikbewind om deze waarden te verdedigen. In de noordelijke provincies in Syrië, waar ISIS verschillende steden in handen heeft, zijn verhalen bekend van marteling, amputatie van ledematen, ontvoering, opsluiting en geseling. Dit ging ook de Syrische oppositie te ver, die vervolgens afstand nam van de beweging en die momenteel zelfs bestrijdt.

Bij de verovering van de Iraakse stad Mosul zouden 3.000 ISIS-strijders betrokken zijn geweest. Die hebben zich daar flink kunnen verrijken: ze lieten 1.440 gevangenen, voornamelijk ISIS-strijders, vrij. Ook werden wapens van een legerbasis in beslag genomen. De plundering van een bank leverde naar verluidt ruim 300 miljoen euro op.

Er wordt nu gevreesd dat ISIS verder oprukt naar de hoofdstad Bagdad. Op Twitter zijn beelden te zien van ISIS-strijders die de grens tussen Irak en Syrië openbreken met bulldozers. Daarmee zijn ze een stap dichter bij hun wens een islamitisch kalifaat te stichten.

De Iraakse regering
De miljarden euro's die de Amerikanen in het Iraakse leger hebben gepompt, hebben weinig opgeleverd. De 900.000 strijders die premier al-Maliki onder zijn hoede heeft, zijn niet in staat gebleken om het noorden van Irak te verdedigen tegen de opmars van ISIS. Sterker nog: de soldaten die aanwezig waren, wisten niet hoe snel ze hun uniformen moesten uittrekken om zo ongezien de stad uit te komen.

Bagdad, waar bijna alle hoge posities zijn toebedeeld aan sjiieten (de geloofsgroep van al-Maliki), heeft sinds het vertrek van de Amerikanen nooit grip kunnen krijgen op zijn soennitische regio's. Al jaren is er in deze regio's een machtsstrijd gaande tussen het Iraakse leger en soennitische opstandelingen. Die laatsten lijken nu aan de winnende hand.

Al-Maliki sprak gisteren heldhaftige taal. 'We hergroeperen de troepen die de provincie Nineveh moeten zuiveren van de terroristen', aldus de premier. Zijn woorden worden getekend door gebrek aan geloofwaardigheid.

De Iraakse premier al-Maliki toont zijn vinger na het uitbrengen van zijn stem tijdens de parlementsverkiezingen van 30 april. Beeld reuters
Iraakse militairen hebben hun outfits achtergelaten tijdens hun vlucht uit de stad Mosul. Beeld afp

Koerden
De Koerden hebben een autonome status in het noorden van Irak. Daar hebben ze ook hun eigen strijdgroepen gelegerd. De zogeheten Peshmerga (betekenis: 'zij die de dood onder ogen zien') staan bekend als kundig en goed bewapend. Ze hebben nog altijd wijken in het oosten van Mosul in handen. Hun voornaamste doel op dit moment is voorkomen dat ISIS Koerdistan binnenvalt.

De olierijke Koerdische regio is een economische succesverhaal en dient bovendien als toevluchthaven voor Syrische en Iraakse vluchtelingen. Al-Maliki heeft de Peshmerga opgeroepen om ten strijde te trekken tegen ISIS, maar de Koerden lijken niet direct bereid om hier gehoor aan te geven. De afgelopen maanden is de relatie tussen Bagdad en de Koerden ernstig bekoeld door conflicten over het transport van olie uit de regio. Het lijkt er voorlopig op dat de Peshmerga vooral hun eigen hachje willen redden en al-Maliki aan zijn lot overlaten.

Koerdische Peshmerga-troepen bij een checkpoint op tien kilometer ten oosten van Mosul. Beeld afp
Koerdische Peshmerga-troepen bewaken een checkpoint die de onrustige provincie Nineveh van de autonome regio Koerdistan scheidt. Beeld afp

Turkije
ISIS heeft gisteren het Turkse consulaat in Mosul belegerd. Sindsdien houden ze 48 diplomaten in gijzeling, onder wie de consul-generaal en zijn drie kinderen. Daarnaast zitten 31 Turkse vrachtwagenchauffeurs vast. Turkije heeft met wraakacties gedreigd indien de gijzelnemers iets wordt aangedaan.

Het land onderhoudt een gespannen relatie met Irak vanwege zijn conflict met Koerdische separatisten. Ook met Syrië heeft Turkije een tweeledige relatie. Enerzijds stelt het zijn ziekenhuizen aan de grens open voor gewonde ISIS-strijders en steunt het de Syrische oppositie in zijn strijd tegen president Assad, anderzijds volgt het met huiver de radicalisering in de buurlanden.

Yulmad Udturk, het hoofd van de Turkse diplomatieke missie in Irak, is een van de 48 diplomaten die in Mosul gevangen wordt gehouden. Beeld afp

Iran
De sjiitische staat zal de ontwikkelingen in Irak met grote bezorgdheid volgen. ISIS is de vijand. Niet voor niets steunt Iran president Assad in zijn strijd om de terreurgroep het hoofd te bieden. De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken heeft Bagdad gisteren steun beloofd in zijn gevecht tegen 'terrorisme'.

Volgens The Times is er zelfs al mankracht vanuit Iran gestuurd om het Iraakse leger bij te staan. Het zou onder meer gaan om elitetroepen, 150 man sterk, uit de Revolutionaire Garde en leden van de Saberin, onderdeel van de speciale troepen van Iran.

Leden van Irans Revolutionaire Garde vieren de lancering van een raket. Beeld ap

Amerika
Premier al-Maliki heeft de Verenigde Staten in het geheim verschillende keren gevraagd om luchtaanvallen uit te voeren tegen extremisten in de regio. Dat meldt de New York Times. Amerika heeft dit tot op heden geweigerd, huiverig als het is om weer in een wespennest te belanden. Wel heeft het land Irak recent raketten, vuurwapens, tankmunitie en machinegeweren geleverd.

Gisteren gaven de VS aan bereid te zijn om de regering van Irak 'elke gepaste vorm van hulp' te verlenen om de verslechterende veiligheidssituatie het hoofd te bieden. Militair ingrijpen zou vragen oproepen over waarom de VS niet hetzelfde doen in Syrië. Bovendien zouden ze dan in hetzelfde kamp als Iran geschaard worden, een positie waarin de VS zichzelf liever niet terugzien. De rol van de VS in de strijd om Irak is dus nog onbeslist.

De vraag is hoe president Obama gaat reageren op de onrust in Irak. Militair ingrijpen lijkt nu nog niet aan de orde. Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.