Dit weten we wél over Boko Haram

Het kalifaat in Noord-Nigeria is een soort zwart gat waaruit vrijwel geen informatie naar buiten komt. Dit weten we wel.

null Beeld Andy Spyra/laif
Beeld Andy Spyra/laif

Een Afrikaanse IS, maar niet helemaal

Een kalifaat, onthoofdingen, zelfmoordterroristen: Boko Haram doet in veel opzichten denken aan Islamitische Staat. Maar anders dan IS, dat in zijn gebied een soort overheidsapparaat opbouwt, voert de Nigeriaanse terreurgroep vooral een schrikbewind. 'Harteloos zijn ze', aldus een Nigeriaanse medewerker van het Rode Kruis. 'IS is nog een georganiseerde groep. Deze lui zijn dat niet.'

Boko Haram (voluit Jama'atu Ahlis Sunna Lidda'awati wal-Jihad, zoiets als 'mensen die zich inzetten voor de verbreiding van de leer van de profeet en de jihad') werd in 2002 opgericht door de charismatische geestelijke Mohammed Yusuf. Hij stichtte een religieus centrum in Maiduguri, Noordoost-Nigeria, dat zich keerde tegen on-islamitisch westers onderwijs. Vandaar de naam Boko Haram, in het Hausa: westers onderwijs is zondig of verboden.

Alles in Yusufs leer draait om de zuivere islam. Ware moslims moeten zich verre houden van alles wat haram of verboden is: niet alleen westers onderwijs maar ook democratische verkiezingen en westerse kleding. Yusufs ambitie was de sharia te vestigen in Nigeria (voor meer dan de helft christelijk). Later werd dat de droom van een kalifaat - zoals dat in de 19de eeuw bestond - in het arme, islamitische noorden.

Toen Boko Haram begon jihadstrijders te rekruteren, greep het Nigeriaanse leger in 2009 hard in. Het centrum in Maiduguri werd ingenomen. Honderden mensen kwamen om, onder wie Yusuf, wiens lijk op tv werd getoond. Onder de nieuwe leider, Abubakar Shekau, werd in de bush een rebellenleger gevormd. Dat leger bestaat vooral uit gemotiveerde arme jongeren van de etnische Kanuri-groep en telt inmiddels zo'n vijfduizend man.

De rebellen begonnen met bankovervallen en bomaanslagen op kerken, bars, kazernes. Later volgden massale moordpartijen en ontvoeringen. Vorig jaar begon Boko Haram dorpen en steden in te nemen, het begin van het beoogde kalifaat. De laatste innovatie zijn zelfmoordaanslagen door jonge meisjes op moskeeën en markten.

Het militaire succes van Boko Haram neemt niet weg dat de beweging een randverschijnsel is, benadrukt Nnamdi Obasi, Nigeria-expert bij de International Crisis Group (ICG). De meeste gematigde moslims prefereren de moderne staat. De geestelijk leider van islamitisch Nigeria, de sultan van Sokoto, directe nazaat van het oude kalifaat, verkettert de rebellen als 'valse moslims'.

Boko Haram beheerst een groot deel van de drie noordoostelijke deelstaten Borno, Yobe en Adamawa. De treurige balans: zeker 13.000 doden, 1,6 miljoen vluchtelingen (aldus Oxfam) en honderden ontvoerde vrouwen, onder wie de bekende 276 schoolmeisjes uit Chibok, die april vorig jaar verdwenen.

De geheimzinnige leider

Hij dook deze week weer op, in een korrelige video die op YouTube werd gepost. Abubakar Shekau, de in Pakistan en Mali getrainde leider, eiste in het filmpje de verantwoordelijkheid op voor het bloedbad in Baga waarbij begin deze maand mogelijk tweeduizend doden zijn gevallen. 'Wij zijn degenen die de strijd aangingen met de bevolking van Baga en wij hebben ze gedood', aldus Shekau.

Het probleem met deze en eerdere video's is dat niemand weet of de spreker is die hij zegt te zijn. Een bebaarde figuur in battledress, omringd door gewapende en gemaskerde strijders, beweert in Hausa dat hij Abubakar Shekau is, en heeft inderdaad wat van de 'self-styled emir' weg. Maar het Nigeriaanse leger heeft meermalen geclaimd Shekau te hebben gedood, al ontbreekt hard bewijs. In september werd een dubbelganger van Shekau gedood.

null Beeld
Beeld

Het leven in het kalifaat

Het kalifaat van Boko Haram, een gebied zo groot als België, is een soort zwart gat. Er komt vrijwel geen informatie naar buiten. Boko Haram is anders dan IS niet actief op internet (de rebellen schieten gsm-masten kapot), en het afgelegen gebied is levensgevaarlijk voor journalisten. De enige informatie komt van vluchtelingen, het regeringsleger en satellietbeelden.

Niets wijst erop dat Boko Haram een soort bestuursapparaat of overheid opbouwt in het gebied, zegt analist Obasi van de ICG. Het algehele beeld is dat van moordpartijen, plundering, ontvoeringen en economische ontwrichting. 'Het enige wat Boko Haram doet is de bevolking terroriseren, onteigenen en isoleren. Het kalifaat is meer een gevangenis dan een staat.'

Wanneer Boko Haram een gebied binnentrekt, slaan de meeste mensen op de vlucht. De rebellen voeren, volgens de berichten die wel doorsijpelen, meteen de sharia in, inclusief amputaties en andere lijfstraffen, sluiten de scholen, dwingen vrouwen de sluier te dragen en meisjes tot het aangaan van door de Koran gesanctioneerde 'jihadhuwelijken' met strijders. Ook worden voedselvoorraden geconfisqueerd.

'Ze geven je rijst om te koken, de rijst die ze uit de winkels hebben gestolen. En vrouwen een doek om zich te bedekken', zei Maryam Peter, gevlucht uit het dorp Pambla, tegen Reuters. 'Mensen hebben honger. Ze hebben alleen mais en pompoen te eten. Geen vlees. De rebellen geven je niks anders.'

'Om te overleven moet je doen of je ze steunt', vertelt Andrew Miyanda, een andere vluchteling, die vorige week na een helse voettocht Maiduguri bereikte. Hij wist zich te redden door net als de rebellen de volledige naam van Boko Haram aan de binnenzijde van zijn kleding te schrijven. Hij werd er meermalen op gecontroleerd.

Dorpen die verdacht worden van samenwerking met de regering worden uitgemoord. De doden blijven liggen ter afschrikking. Als een plaats door het Nigeriaanse leger wordt heroverd, moeten we altijd eerst de lijken opruimen, zegt Aliyu Maikano van het Rode Kruis. In het onlangs heroverde Mubi waren de overlevenden gek van honger en dorst. De waterputten waren vergiftigd door de lijken.

Het falen van de Nigeriaanse overheid

Boko Haram is de grootste bedreiging voor de grootste economie van Afrika. De vraag is dan ook waarom Nigeria, een regionale supermacht met 180 miljoen inwoners en een goedbewapend leger van 130 duizend man, er niet in slaagt een paar duizend rebellen te bedwingen die het moeten hebben van kalasjnikovs en terreinwagens met een machinegeweer erop.

Analisten wijzen vooral naar het Nigeriaanse veiligheidsapparaat. De veiligheidsdiensten hebben de opstand niet zien aankomen. En toen die zich aandiende, was het leger er totaal niet op voorbereid. Er waren te weinig troepen beschikbaar en die hadden de training noch het materieel voor een guerrilla in een afgelegen, uitgestrekte regio zonder wegen. Corruptie, slecht management en incompetentie verminderden de slagkracht van het leger nog meer.

Als gevolg van alle problemen is het moreel van de troepen laag. Dat uit zich vaak in extreem geweld tegen burgers, waardoor veel dorpelingen even bang zijn van het leger als van Boko Haram, en in muiterij, sabotage en desertie. Nationaal veiligheidsadviseur Sambo Dasuki klaagde deze week over lafheid. 'Wij hebben mensen die elk excuus aangrijpen om niet te vechten.'

Het falen van het leger is ook het falen van de Nigeriaanse staat die te weinig heeft gedaan aan de achterstelling van het noorden, zegt analist Obasi. Het conflict speelt zich af in een uithoek en baart christenen in het algemeen weinig zorgen. 'Boko Haram is voor veel Nigerianen een ver-van-mijn-bed-show. Het is toch een conflict van moslims die moslims afslachten.'

Ook de regering van de zuidelijke, christelijke president Goodluck Jonathan bagatelliseert de opstand steevast. Hij sprak onlangs zijn leedwezen uit over de slachtoffers van de aanslagen in Parijs, maar zweeg over Baga. En als je op de media afgaat, lijkt het net of de regering alles onder controle heeft.

De crisis kan grote gevolgen hebben voor de verkiezingen van 14 februari, die vooral zullen gaan tussen president Jonathan en zijn uitdager, de noordelijke moslim en oud-generaal Muhammadu Buhari, die een harde aanpak voorstaat. Boko Haram zal er alles aan doen om de verkiezingen te verstoren. Vanwege de veiligheidssituatie zullen veel noorderlingen niet kunnen stemmen.

Crisis breidt zich uit naar Kameroen en verder

Hoewel Boko Haram een Nigeriaans fenomeen is, blijft de crisis niet meer tot Nigeria beperkt. De rebellen staken altijd al geregeld de grenzen over om te ontsnappen aan het Nigeriaanse leger, vooral naar het noorden van Kameroen. Ook halen ze rekruten, wapens en voedsel uit de buurlanden. Maar sinds enkele maanden lijkt het conflict definitief geïnternationaliseerd.

Dat is niet zo verwonderlijk, want de uit de koloniale tijd daterende grenzen zijn in dit deel van de wereld kunstmatig, grotendeels denkbeeldig en poreus. De gebieden aan weerszijden vormen qua landschap, cultuur en taal één geheel. De Kanuri, de etnische groep waartoe veel leden van Boko Haram behoren, leven ook in Kameroen. En spreken ook daar Hausa.

De situatie in Kameroen escaleert snel. Sinds president Paul Biya vorig jaar extra troepen naar het noorden stuurde, neemt het aantal gevechten met Boko Haram toe. Eind vorig jaar zette Kameroen voor het eerst luchtaanvallen in. Boko Haram lijkt voor straf van plan het gebied te veroveren. Shekau bedreigde Biya in een recente video: verwerp de heidense democratie en omarm de sharia.

Volgens analist Obasi is het een vergissing te denken dat Boko Haram een uitsluitend Nigeriaans fenomeen is. In 2011 pleegden de rebellen al een aanslag op een VN-kantoor in Abuja, ze ontvoeren buitenlanders en gaan in video's tekeer tegen het Westen. 'Het is een beweging die zich ontwikkelt en die naarmate ze aan kracht wint ambitieuzer en internationaler wordt.'

De banden van Boko Haram met buitenlandse jihadistische terreurgroepen zijn schimmig. Volgens de Nigeriaanse veiligheidsdienst zijn strijders van Boko Haram opgeleid in Mali en Pakistan. Zelfmoordterroristen zouden zijn getraind door al-Shabaab in Somalië. Ook zijn er aanwijzingen voor samenwerking met Al Qaida in de Islamitische Maghreb. Boko Haram betuigt geregeld steun aan geestverwanten, onder wie Abu Bakr al-Baghdadi, leider van IS.

Internationale bestrijding komt moeizaam van de grond

Een gezamenlijke internationale aanpak is de enige manier om te voorkomen dat Boko Haram zich ontwikkelt tot een crisis met regionale en mogelijk wereldwijde consequenties, daar is iedereen het wel over eens.

Een eerste poging faalde jammerlijk. Op initiatief van Frankrijk werd in oktober vorig jaar een multinationale strijdmacht opgezet van Nigeria, Niger, Tsjaad en (op termijn) Kameroen. De samenwerking kwam niet van de grond door wantrouwen en onenigheid. Niger en Tsjaad vonden dat Nigeria te weinig deed en trokken hun troepen terug, met als gevolg dat Boko Haram begin dit jaar het hoofdkwartier van de strijdmacht in Baga kon innemen.

Sinds het bloedbad in Baga lijkt er schot in te komen. Tsjaad stuurde vorige week een troepenmacht naar Kameroen en heeft ook Nigeria troepen aangeboden. En de VN-Veiligheidsraad noemde Boko Haram maandag voor het eerst een bedreiging voor de vrede en veiligheid in de regio.

De Afrikaanse landen proberen intussen de multinationale strijdmacht weer tot leven te wekken, nu met het hoofdkwartier in Tsjaad. De Afrikaanse Unie zal naar verwachting komende week de Veiligheidsraad om steun vragen. Naast Nigeria, Niger, Tsjaad en Kameroen zullen ook Ghana en Benin soldaten leveren. De Verenigde Staten en Europese landen lijken bereid tot financiële en logistieke steun.

Volgens Lizzy Donnelly van de Britse denktank Chatham House staat of valt de internationale bestrijding van Boko Haram met Nigeria zelf. Nigeria moet het voortouw hebben en dus mag van de regering en het leger meer leiderschap en inzet worden verwacht dan ze tot nu toe hebben getoond. Helaas is het vertrouwen in de Nigeriaanse leiders snel afgenomen, aldus Donnelly.

Duidelijk is wel dat de bestrijding van Boko Haram met alleen militaire middelen niet volstaat. Een keiharde aanpak van het islamitisch extremisme kan zelfs averechts werken, als er niet tegelijkertijd wat wordt gedaan aan de politieke, sociale en economische problemen en de achterstelling van het islamitische noorden die de voedingsbodem vormen van de opstand, stelde een gepensioneerde chef-staf van het Nigeriaanse leger onlangs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden