Dit was NOVA

Wat is er aan de hand met NOVA? De eertijds zo succesvolle actualiteitenrubriek lijkt in een vormcrisis te verkeren. De glans is eraf, de inhoud is vervlakt....

HET is 28 mei 1992, en presentator Paul Witteman blaakt van optimisme. In een notitie licht hij zijn VARA-collega's de komst van een nieuwe actualiteitenrubriek toe. 'De nieuwe rubriek zal een programma worden dat, om met Reve te spreken, alle andere actualiteitenrubrieken overbodig maakt.' Spoedig daarna verschijnt NOVA in beeld, het unieke, omroepoverstijgende samenwerkingsverband van NOS-Laat en VARA's Achter het nieuws.

Het resultaat is positief: het eerste jaar wordt de dagelijkse rubriek door gemiddeld 865 duizend kijkers gevolgd. En ook inhoudelijk is het een succes. Er zijn onthullingen en affaires. Securitel, Ctsv, de Bijlmerramp, Kamerlid Hamid Houda, Srebrenica - kwesties waarin NOVA een leidende rol speelt. Het programma is hét podium voor de machthebbers, die zich met enige regelmaat aan de tand laten voelen. NOVA haalt geregeld de voorpagina's van de kranten.

Maar waar is het gelijk van Witteman gebleven? Is NOVA nog steeds een 'programma dat alle andere rubrieken overbodig maakt'? Het programma lijkt eerder iets van zijn glans te hebben verloren. De onthullingen van weleer, de grote affaires die politiek en media beheersten, zijn er nauwelijks meer. Politici en topmanagers zijn uitgeweken naar de gezellige en minder riskante borreltafel van Barend & Van Dorp bij RTL 4. De intellectuele goegemeente (en de krant) rept nu vaker over uitspraken die zijn gedaan in BvD dan over onthullingen van NOVA. 'NOVA is buitengewoon slapjes de laatste tijd', constateerde Jan Blokker vorige week nog in het VARA-magazine. En ook de kijker houdt het voor gezien: weliswaar is NOVA nog altijd goed voor een (niet gering) gemiddelde van 570 duizend kijkers per avond, maar de statistieken van de Dienst Kijk- en Luisteronderzoek (KLO) vertonen een gestaag dalende lijn. Alleen bij rampen als 'Volendam', 'Enschede' en de WTC-aanslagen schieten de cijfers onmiddellijk naar het miljoen.

Wat is er aan de hand met NOVA? Inhoudelijk lijkt er werk aan de winkel voor de hoofdredactie. Onlangs werd bekend dat hoofdredacteur Gerard Dielessen zijn plek verruilt voor Studio Sport. Vorige week werd zijn opvolger bekend: Rik Rensen, oud-hoofdredacteur van RTL-Nieuws. De laatste wil zich in het openbaar nog niet uitlaten over zijn nieuwe werkkring. Op de redactie heeft hij al wel gezegd meer nadruk te willen leggen op diepgang, duiding en research-onderwerpen. In NOVA-kring wordt al vele jaren met een begerig oog gekeken naar de BBC-pendant Newsnight, en naar verluidt is dat ook Rensens toverwoord.

Maar de dalende cijfers voor NOVA zijn vermoedelijk niet alleen aan de inhoud te wijten. De concurrentie is moordend geworden. Zo werd het succes van NOVA door de overige publieke omroepen beantwoord door hetzelfde te gaan doen: de oude, wekelijkse actualiteitenrubrieken gingen op in Netwerk en 2Vandaag, terwijl ook de formats, de verschijningsvorm, er min of meer hetzelfde uit kwamen te zien. Aan commerciële zijde verschenen op hetzelfde tijdstip Hart van Nederland, een onverwacht succes dat dagelijks zo'n miljoen kijkers trekt, en Barend & Van Dorp, dat opvallend lang de kans werd geboden om het succes te worden dat het nu is. Er ontstond een ware slag om de studiogast. B & W, Netwerk, NOVA, BvD: ze azen op dezelfde hoofdpersoon van de dag. Die heeft het voor het uitkiezen, en negeert graag het strenge vragenvuur van Rob Trip, Kees Driehuis of Margriet Vroomans.

N

IET ZO verwonderlijk dus dat de ontwikkeling van NOVA de gemoederen bezighoudt in en om het Mediapark, waar de redactie zetelt. Redacteuren en medewerkers weten dat de NOVA-redactie al van begin af aan lijdt aan stammenstrijdjes. Er zijn volgens velen nog steeds een NOS-kampje en een VARA-kampje, net zoals er een scherpe scheidslijn bestaat tussen de 'jonge honden' en 'de omgevallen boekenkasten'. Steeds gaat het om de vraag of NOVA zich moet toeleggen op een snelle aanpak van het laatste nieuws, of op 'duiding en achtergrond' van het nieuws dat de hele avond al in Journaal, Netwerk en andere rubrieken te zien was. Verslaggever Tonko Dop (42): 'De twintigers zuchten al als we vier dagen achtereen Afghanistan brengen. Ze zijn al snel oorlogsmoe en doen liever luchtiger items.'

Scheidend redacteur Pieter de Vink (per 1 januari met de vut) geldt als een van de grootste criticasters. Omwille van de kijkcijfers bedrijft NOVA te veel incidentenjournalistiek, is zijn analyse. Aan achtergrond en beschouwing komt het programma niet meer toe. De Vink: 'Het draait vaak om personen of sensatie. Een voorbeeld: Europa was mijn portefeuille. Vorige week, bij de top in Brussel, had niemand interesse in het onderwerp. Maar toen er eenmaal een baantje voor Kok in het vizier kwam, moest het ineens wel. Of neem afgelopen dinsdagavond, het meisje Rikkers. Hebben ze halsoverkop de vader van het meisje aan de telefoon. at voegt dat nou toe? Ik zou het hele onderwerp niet gedaan hebben, denk ik.' Peepshow-journalistiek, noemt De Vink het. 'Geeft Van Gaal 's ochtends een persconferentie, dan gaat er ook een NOVA-ploeg heen. Volkomen flauwekul - NOVA is om half elf 's avonds altijd de laatste in de rij.'

Een van de mensen van het eerste uur is oud-hoofdredacteur Ad van Liempt. Toen hij twee jaar geleden vertrok, analyseerde hij zeven jaar NOVA aan de hand van één uitzending per jaar. Van Liempt: 'Het programma bleek al die jaren nauwelijks veranderd. Het enige wat veranderde, was de omgeving. Alle programma's die na de start van NOVA verschenen, zijn lichter en luchtiger van aard geweest. Van Hart van Nederland tot Barend & Van Dorp. NOVA schoof vanzelf naar de uiterste rand: die van serieuze journalistiek.'

NOVA is nog steeds heel behoorlijk, vindt Van Liempt. Maar er valt wel iets te verbeteren: 'Researchjournalistiek moet weer speerpunt worden. NOVA moet elke veertien dagen de voorpagina's halen; dat moet toch mogelijk zijn.'

DE ANDERE oplossing is een omroeppolitieke: het blok rondom het tienuurjournaal moet worden aangepakt. Daarin staat Van Liempt niet alleen. Presentator Kees Driehuis: 'Daar moeten ze met een tank overheen gaan. Het Journaal zou korter moeten, direct gevolgd door NOVA. Netwerk heeft er ook veel profijt van dat het direct achter het achtuurjournaal zit.' Het tussenliggende Sportjournaal - ooit kijkerstrekker, maar nu niet meer - is menigeen een doorn in het oog. Driehuis: 'Het wordt gevuld met alle denkbare paardensprongen, en aan het eind wordt de kijker uitgenodigd naar het andere net te gaan, waar hij nóg een uur sport krijgt.' Hoofdredacteur Dielessen deelt de bezwaren. Hij heeft de kwestie al aangekaart in de Hilversumse gremia, maar veel schot zit er niet in, zegt hij.

Dielessen verwijst ondertussen graag naar een enquête die het VARA-magazine onlangs liet houden onder tv-kijkers. Zijn NOVA scoort nog altijd beter dan Netwerk, waar het betrouwbaarheid, actualiteit en spraakmakendheid betreft. En dat stemt tevreden. Maar hij erkent dat de research-journalistiek enigszins in het slop is geraakt. De onderzoeksjournalisten van weleer hebben de redactie verlaten voor kranten en tijdschriften. Hun opvolgers hadden de laatste tijd de handen vol aan MKZ en de WTC-ramp, zegt Dielessen. 'Je kunt nu eenmaal niet alles doen.' Het Van Gaal-item dat De Vink stoorde, is ook Dielessen niet goed bekomen. 'We hebben achteraf geconstateerd dat we daar niets aan hebben kunnen toevoegen.' Maar de last minute-aanpak blijft iets waar hij zeer aan hecht. 'Onze formule is juist opgeschoven in de richting van het grote, het actuele, zonder de duiding te verliezen. De tijdloze onderwerpen van vroeger zijn verdwenen. Dat is goed, en ik verwacht dat mijn opvolger dat zo zal houden.'

Moet NOVA niet worden aangepast aan de eisen van de moderne tijd? Niemand is ervoor om het serieuze karakter te verlaten. Barend & Van Dorp is een lastige concurrent, maar concurreren heeft geen zin. Tonko Dop: 'Barend & Van Dorp is voor driekwart amusement. Daartegen legt de journalistiek het altijd af.' Ad van Liempt: 'Zag je hoe ze afgelopen week Pim Fortuyn lieten lopen? Hij zei dat de partijfinanciering van de VVD op fraude berustte. Dat hebben de heren geheel niet opgepakt. Daaraan zie je dat het amateurs blijven, gepreoccupeerd met zichzelf in plaats van met nieuws. Een mooi onderwerp voor het researchteam van NOVA, die fraude.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.