Dit was niet een kabinet om een grote crisis te lijf te gaan

Bij Geert Wilders, bleek zaterdag nog eens, moet alles wijken voor de politiek. Ook een akkoord waarover zeven weken is onderhandeld. CDA'er Ab Klink had gelijk, in 2010: Geert Wilders ging vol op het orgel - en nu heeft hij de boel laten ploffen. Maar dat de coalitie met spijkers en touwtjes aan elkaar hing, was al eerder duidelijk geworden.

Mark Rutte en Maxime Verhagen vonden tot voor kort: met Wilders kun je zaken doen. Een man een man, een woord een woord. Rutte had zelfs gewoon een regering met hem willen vormen en niet een gedoogconstructie. Dat lukte niet omdat het CDA gespleten was op het islamstandpunt van Wilders.


Zaterdag bleek hoezeer bij Wilders alles moet wijken voor de politiek. Zeven weken trekken en duwen om volgend jaar op een tekort van 3 procent uit te komen, eindigden in een njet dat Wilders ook op de eerste dag had kunnen uitspreken. Hij was op het verkeerde schaakbord terechtgekomen en dat bleek onverdraaglijk.


Als Wilders had ingestemd, had hij voor de camera moeten spreken over terechte bezuinigingen, over met zijn allen een stapje terug en over de onwenselijkheid van elke dag 90 miljoen staatsschuld erbij. Op dat schaakbord van de nare boodschappen wilde hij helemaal niet zijn. Het zou het eind maken aan zijn buitenstaanders-positie als enige echte behartiger van volksbelangen. Dan had hij net zo goed meteen naar Brussel kunnen verhuizen. Zodoende sprak Wilders zaterdag over eurocraten die onze AOW'ers een poot willen uitdraaien.


Het is niet alleen een Nederlands patroon. Opgelegde Europese strengheid zaait overal politieke chaos en verdeeldheid. Kabinetten in Griekenland, Italië en Spanje zijn erop gesneuveld. In Frankrijk gaan de presidentsverkiezingen over dezelfde strijd tussen de schaakborden: is het een kwestie van buigen voor de financieel-economische realiteit of van ongerechtvaardigde Brusselse dictatuur?


Het Nederlandse kabinet had zijn bocht na de vorige zomervakantie gemaakt. Het regeerakkoord was nog koeltjes over Europa. Bulgaren en Roemenen mochten voorlopig niet bij Schengen. Daarna had premier Rutte een tijdje nog 'niet zo veel met de Grieken'. Maar na de zomer van 2011 waren de knopen geteld en was het besluit genomen: Nederland committeert zich aan Europa en dus ook aan de commissiebesluiten over bezuinigingen.


Wilders niet. Die ging gewoon door met zijn 'Grieken eruit knikkeren' en onderzoeken naar de terugkeer van de gulden. Geheel in lijn met zijn harde teksten over de islam en Turkije. Om het vuurtje van zijn aanhang brandend te houden, moest er met regelmaat wat olie op geworpen worden. Afgaand op de slechte peilingen en interne PVV-twisten ligt het voor de hand te denken dat Wilders om die reden de boel heeft laten ontploffen. Maar dat weten we niet.


Wat vaststaat, is dat Ab Klink gelijk heeft gehad toen hij tijdens de formatie in de zomer van 2010 als CDA-onderhandelaar opstapte. Vol op het orgel zou de gedoger Wilders gaan, voorspelde Klink. Het zou nooit rustig worden, in het CDA niet en daarbuiten ook niet. Wilders had beloofd zich aan zijn afspraken te houden, maar ze moesten niet denken dat ze hem in hun greep hadden.


Zo is het inderdaad anderhalf jaar gegaan. In het gedoogakkoord stond in keurige bewoordingen dat er een meningsverschil was - islam als religie of ideologie. Geert zou het kabinet er niet op laten vallen. De praktijk bleek heel wat minder keurig en de conclusie van Rutte zal zonder twijfel zijn: nooit meer zo'n populistische kwelgeest in gedoogverpakking.


Wel macht, geen verantwoordelijkheid. Die situatie bleek voor Wilders een riante leunstoel om het kabinet te gijzelen en tegelijk van afstand te schamperen. Klink had het in de gaten, Rutte heeft het mechaniek schromelijk onderschat. Hij dacht met zijn minderheidskabinet met de pet in de hand te kunnen rondgaan in de Kamer, bij onderwerpen waar Wilders niets in zag.


Dat lukte één keer goed, met de politiemissie in Kunduz. Daarna volgden nog, met toenemende weerzin bij de oppositie, de pensioenleeftijd en het redden van de euro. De niet-regeringspartijen werd gevraagd het landsbelang te dienen, terwijl de gedoogpartner vrij kon schieten. Een onmogelijke figuur.


Wilders gooide zijn stukken rood vlees, Rutte haalde er zijn schouders over op. Hij miskende de sfeerverpesting of, waarschijnlijker, kon weinig uitrichten. Toen Wilders oppositieleider Job Cohen voor bedrijfspoedel uitmaakte, moet de PvdA hebben besloten zich niet langer voor dit cabaret te lenen.


In de politiek gaat het uiteindelijk maar om één ding: de meerderheid halen. In de Tweede Kamer lukte dat meestal wel, samen met de orthodox-christelijke SGP. De roestige spijkers en schamele touwtjes waarmee de boel aan elkaar hing, werden vooral in de Eerste Kamer pijnlijk zichtbaar. Temeer omdat het vaak ging om onderwerpen waarvan de minderheidsregering zelf niet onder de indruk was, maar die op gezag van Wilders wet moesten worden - van boerkaverbod tot minimumstraffen.


Bij dunne meerderheden gaat de politieke ambachtelijkheid een grotere rol spelen. En dus nam het aantal incidenten rondom zwakke bewindslieden snel toe. Uri Rosenthal (Buitenlandse Zaken) ging meteen in de fout met zijn diplomatie als 'rustiek tijdverdrijf'. Het kwam niet meer goed. Cowboy Henk Bleker (Natuur) sloeg er in zijn algemeenheid een slag naar. Gerd Leers (Asiel) raakte knel tussen zijn CDA en de hete kolen die Wilders op zijn hoofd stapelde. Piet Hein Donner (Binnenlandse Zaken) rommelde zich door zijn dossiers. Premier Rutte moest zich bemoeien met honderd hectare Zeeuwse klei terwijl de miljardendans van de eurocrisis alle aandacht vroeg.


Dit was niet het kabinet om een grote crisis te lijf te gaan. Deze partners hadden elkaar gevonden op de culturele as. Wat nationaler mocht wel, scherper tegen immigratie en - aanvankelijk - sceptischer tegenover Europa. Toen de eurocrisis uitbarstte, ging alles kantelen en bevonden de partners van nog zo kort geleden zich lijnrecht tegenover elkaar. Wilders' uitspraken van zaterdag hadden ook uit de mond van SP-leider Emile Roemer kunnen komen. De 'zweep van Brussel' en handen af van onze AOW'ers. Einde van een politiek experiment.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden