ANALYSECRISISMANAGER RUTTE

Dit was de week waarin Mark Rutte president van Nederland werd

Deze week bewees Mark Rutte de staatsman van zijn generatie te zijn. Met als historisch hoogtepunt zijn tv-toespraak van maandag. In 10 minuten en 20 seconden verenigde hij het land. En dat is maar een enkeling gegeven, stelt politiek verslaggever Ariejan Korteweg.

Rutte beheerst alle facetten van zijn functie. Beeld Reuters

Dit is de week waarin Mark Rutte president van Nederland werd. De week daarvoor was hij nog gewoon premier: vaak amicaal, niet altijd even precies, tikje nonchalant soms. Maar ergens tussen donderdag en maandag is de draai gemaakt: Rutte for president.

Daar was iedereen heel blij mee: een president, dat is wat je nodig hebt in bange tijden. Dwarsdenker Akyol, sociaal-democraat Rottenberg, optimist Bregman – iedereen die aanschoof aan tv-praattafels vond president Rutte geweldig. Gert-Jan Segers, toch echt van een andere partij dan Rutte, mocht in Op1 als een soort politiek recensent uitleggen waarom Rutte het zo goed had gedaan. Hij, de ChristenUnie-voorman, was ‘geraakt’.

Op sociale media kwam bijval van mensen die begonnen met te zeggen dat hij echt hun stem niet kreeg, om vervolgens te zeggen hoe blij ze waren met staatsman Rutte. Politieke duiders vonden dat hij nu al de verkiezingen van 2021 had gewonnen – stemmen overbodig. Woensdag in het Kamerdebat mocht hij ook van andere fractieleiders de complimenten in ontvangst nemen. Tegenstellingen verdampen in het aangezicht van de crisis, alle macht vrijwillig gedelegeerd naar president Rutte en zijn team.

Alle helpers weg

Om te beginnen: Rutte beheerst alle facetten van zijn functie: hij kan charmant zijn voor Merkel, feestvieren bij de Toppers, doorvoeld excuses aanbieden, met elke vezel de noodzaak van belastingverlaging voor het bedrijfsleven etaleren, sporters op de schouder slaan, poseren voor eindeloos veel selfies, in de Kamer zonder blikken of blozen kritiek aanhoren in de trant van ‘u speelt met mensenlevens’. Zo’n presidentiële toespraak zit in zijn pakket aan registers. In elke generatie heb je hooguit een enkele staatsman, Rutte is er een.

Sinds deze week is hij door zijn landgenoten naar een ander niveau gehesen. Die tv-toespraak was zijn hefboom. Niet meer dan 10 minuten en 20 seconden duurde het, het bleek genoeg om het land te verenigen. Hier sprak Vadertje Staat in eigen persoon, die soms even indringend voorover boog, dan weer tergend lange stiltes liet vallen. Alle helpers waren weg, de last van dit historische moment rustte op één paar schouders. De premier was president geworden en hij wist het. ‘Een arrogante actie om je zo om zeven uur aan iedereen op te dringen’, zou hij twee dagen later in het Kamerdebat zeggen.

In de opkamer van zijn oudtante

Een Nederlandse variant van het presidentiële geluid, dat wel. Anders, in woordkeus en aankleding, dan Macron of Trump in dergelijke omstandigheden. Bij Rutte was er niets dat imponeerde, het leek het alsof hij de opkamer van zijn oudtante als decor had gekozen (in werkelijkheid het Torentje). Wat daarbij hoort, is dat Rutte zelf woensdag een beetje achteloos over ‘een tv-praatje’ sprak, en over ‘mijn toespraakje’, al vond hij ook dat hij Nederland recht in de ogen had gekeken.

Ineens bleek datgene waar en masse behoefte aan was hetzelfde te zijn waar anders met argwaan naar wordt gekeken: autoriteit. Toespraken in moeilijke tijden worden een enkele keer door koning Willem-Alexander verzorgd – denk aan MH17. Dit keer kwam de koning pas later in de week aan de beurt. De behoefte ging nu verder dan vaderlijke woorden en een oproep tot saamhorigheid. Er moest wat gebeuren, en snel. Geen beschouwing over wat zoal gebeurde, een oplossingsrichting moest zichtbaar worden.

Een gezamenlijke vijand

Wat de coronacrisis uitzonderlijk maakt, is de gemeenschappelijke tegenstander. In de Tweede Wereldoorlog waren er collaborateurs, bij de oliecrisis had je mensen die profiteerden, terrorisme roept verschillende reacties op. Dat zijn opponenten waarbij onenigheid kan bestaan over de doelen die je als land wilt verwezenlijken.

Veel Kamerdebatten gaan tegenwoordig over empirie: denk aan stikstof en pfas, aan klimaatverandering, aan pulskorvisserij. Dan is er steeds ook onenigheid over de doelen: er zijn partijen die betwisten dat de mens de oorzaak is van klimaatverandering, er zijn er die de bijdrage van de landbouw aan stikstofuitstoot in twijfel trekken.

Bij corona is daarvan geen sprake: het gaat om zo min mogelijk doden, daarover is geen verschil van mening; in het Kamerdebat werd dat door oppositie en coalitie steeds opnieuw beaamd. Dan blijft alleen de empirie over. Klopt het wat Rutte, op gezag van het RIVM, over groepsimmuniteit zegt? Waarom loopt Nederland uit de pas met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)? Waarom is groepsimmuniteit nu ineens geen doel meer, maar een bijverschijnsel?

Polderpresident

Terechte vragen, maar ze laten de kern ongemoeid. Want wat uit ieders bijdrage sprak, was de behoefte aan sterk centraal gezag. Een behoefte – bij Geert Wilders en Thierry Baudet ook in de partijstructuur weerspiegeld – die bij PVV en Forum voor Democratie nog groter was dan bij de andere partijen. Grenzen dicht, handhaven, lockdown, isolement – het zijn maatregelen die vragen om een machtige staat die bereid is die macht verregaand in te zetten.

Rutte beantwoordt vragen na de ministerraad. Beeld ANP

Rutte zet daar de polderpresident tegenover, een variant waarbij veel mensen zich kennelijk prettig voelen. Een man die het zijn allermoeilijkste opgave noemt tegen kinderen te moeten zeggen dat ze even beter niet – let op: geen verbod maar een advies – naar opa en oma kunnen gaan, ook als je niet snottert. Een man die zijn nieuwe status benadrukt door een PvdA’er in zijn kabinet te halen. En die de ochtend na dat lange debat naar een supermarkt gaat om het personeel een hart onder de riem te steken en dan monter zegt dat er genoeg is: ‘We kunnen tien jaar poepen.’ 

Er zijn presidenten die dat niet over hun lippen zouden kunnen krijgen. Ieder land krijgt de president die het verdient.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden