Dit was de vreemdste winter in eeuwen; maar waarom?

Vrijdag eindigde voor meteorologen een van de raarste winters die ooit in De Bilt werden bijgehouden. Het weer lijkt behoorlijk in de war.

Beeld ap

Mensen hebben geen geheugen voor weer - klimaatdeskundige Geert Jan van Oldenborgh van het KNMI zegt het maar even gewoon zoals het is. Neem al die paniekerige berichten uit de noordelijke staten van de VS, toen daar in januari de poolwinter uitbrak. Min 26 graden in Chicago, stelden de tv-stations verbluft vast. Bevroren Niagarawatervallen. Pakken sneeuw en ijs op Time Square, New York.

Uniek? Verbijsterend?

Wat kennelijk iedereen is vergeten, is dat zoiets halverwege de vorige eeuw nog pakweg iedere vijf jaar gebeurde, zegt Van Oldenborgh. Kijk er de boeken maar op na. 'Zoiets als de zogenaamde Amerikaanse horrorwinter komt nu nog maar eens in de tien jaar voor. We zitten nu in de realiteit van de opwarmende wereld. Extreme koude wordt zeldzamer; extreme warmte normaler. Maar beide komen wel voor.'

En nog iets. Waar waren in diezelfde periode de berichten over de extreme koude in Siberië? Daar was het nog veel ijziger. Maar geen opgewonden media te bekennen. En ook geen klagende Siberiërs, trouwens.

Stromingskaarten
Zijn collega Rein Haarsma knikt, bladerend in de statistieken en stromingskaarten. De winter van 2013-14 is een heel rare, zegt ook hij. Maar dan wel om totaal andere redenen dan de meeste mensen denken. 'Als deze winter iets was, was hij doodsaai, althans in de Bilt. De enige extreem die we zien is dat er nul extremen zijn.'

 
Zoiets als de zogenaamde Amerikaanse horrorwinter komt nu nog maar eens in de tien jaar voor
Beeld afp
Beeld reuters
Beeld reuters

Elders in de wereld is dat de laatste maanden wel anders geweest. Behalve de poolwinter die in januari tot in de Mid-West van de Verenigde Staten reikte, en in stilte tot Siberië, was er de zondvloed die na de jaarwisseling het zuidwesten van Engeland overspoelde.

Storm na winterstorm meldde zich, inclusief enorme hoeveelheden regen, waarop de niet bijster goed onderhouden waterwegen overduidelijk niet berekend waren. Tegelijk zuchtte Australië onder verpletterende temperaturen en bijbehorende bosbranden. In Californië is het de derde winter op rij kurkdroog gebleven. Hittegolven verschroeien Uruguay en Argentinië.

Wat, om kort te gaan, is er deze winter aan de hand met het weer op planeet aarde?

Extreem weer
Veel en weinig tegelijk, zeggen KNMI'ers Van Oldenborgh en Haarsma. Er is plaatselijk sprake van extreem weer, zeker. Maar wat er aan verklaringen bedacht kan worden, is nauwelijks een echte verklaring.

'Waarom de patronen deze winter zo anders liggen, weten we eigenlijk niet. Vermoedelijk is het gewoon toeval. Soms gebeurt er iets raars.'

De opvallendste afwijking is de verschuiving die rond de jaarwisseling optrad van de zogeheten polaire vortex. Dat is de grote oostelijke circulatie rond de noordpool - een snelweg van lucht die doorgaans een gesloten kring vormt, maar soms opeens uiteenvalt. Zoals in januari. Toen ontstonden twee aparte vortices, één boven Noord-Amerika en één boven Siberië. Die circulaties brachten poolkou op twee plaatsen vrijwel rechtstreeks naar lagere breedtes, met alle winterse gevolgen van dien.

Beeld reuters
Beeld ap
Beeld reuters
 
Waarom de patronen deze winter zo anders liggen, weten we eigenlijk niet

Lopende band
Die gebroken vortex is de motor voor veel van de winterse weerperikelen van de laatste maanden, zeggen Haarsma en Van Oldenborgh. De polaire lucht boven de VS vloeit deels over de relatief warme Atlantische Oceaan oostwaarts richting Europa. 'Er ontstaat een soort lopende band met diepe stormdepressies, die in dit geval precies naar Engeland leidt', legt Haarsma uit.

Tegelijk, vult Van Oldenborgh aan, is dat laatste ook weer toeval. 'Voor hetzelfde geld had de vortex over IJsland gelegen en was het hele spel ook wat oostelijker geweest. Dan had Zuid-Engeland geen probleem gehad, en hadden wij er middenin gezeten.'

Met de boeken gesloten is winter 2013-14 de tweede warmste winter die sinds 1706 is geregistreerd. In Vlissingen kwam de temperatuur zelfs geen enkele keer onder nul, iets wat nog nooit gebeurde.
Nog gekker is het minimale aantal vorstdagen: met hangen en wurgen tien, tegen normaal iets van 38 per winter. Gewaaid heeft het wel veel, in de slipstream van het Atlantische geweld dat de Britten vol trof. Geregend iets minder dan normaal in de Hollandse wintermaanden. Sneeuw is er nauwelijks gezien, behalve in het noordoosten van het land.

Gekke dingen in de Pacific
Het Met Office - het Britse KNMI - bracht in februari een rapport uit dat probeerde te doorgronden wat er meteorologisch allemaal gaande was in de hectische winter. Behalve de verschoven en gebroken polaire vortex wijzen de Britten ook naar de Pacific, waar gekke dingen lijken te gebeuren. De watertemperaturen langs de evenaar tussen Peru en Indonesië zijn min of meer normaal. Toch gedraagt de atmosfeer erboven zich ongeveer alsof er een zogeheten La Niña gaande is, de periodieke afkoeling van de Grote Oceaan, die droogte geeft in Zuid-Amerika en regen in Indonesië.

Beeld ap
 
Voor hetzelfde geld had de vortex over IJsland gelegen en was het hele spel ook wat oostelijker geweest
Beeld reuters
Beeld ap
Beeld reuters

Tropen
Haarsma is niet overtuigd van de betekenis van dat soort afwijkingen voor het winterweer en al helemaal niet voor dat op het noordelijke halfrond. 'De tropen vormen een echte barrière tussen de weersystemen van beide halfronden. In die zin denk ik dat de kou-aanvallen en stormperiodes min of meer toevallig samenvallen met alle zomerdroogtes in het zuiden. Het zijn gewoon niet allemaal symptomen van eenzelfde verschijnsel.'

Waarmee de klimaatvraag gesteld is. Veel weer lijkt in de war. Maar is dat een teken van klimaatverandering? Of misschien juist niet?
Haarsma: 'Het kortste antwoord is dat we het niet weten, maar dat er wel aanwijzingen zijn voor een verband met veranderend klimaat. Maar overtuigend bewijs ontbreekt gewoon.'

In de VS ontstond hilariteit toen ongeveer op de dag dat Washington in de diepvries belandde, president Obama maatregelen en forse bedragen aankondigde om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Hoezo opwarming?

Onterechte hilariteit
Die hilariteit is onterecht. Van Oldenborgh ontwikkelde de laatste jaren een nieuwe statistische analysetechniek voor meteorologische gegevens, die zich concentreert op de extremen in temperatuur en neerslag. Eens in de hoeveel jaar, is daarbij de vraag, doet zich een bepaalde extreme weersituatie voor?

Het resultaat van zijn berekeningen voor de winter van 2013-14 heeft hem zelf ook verbaasd.

'Deze warme winter is extreem gelijkmatig geweest, een situatie die je minder dan een eens in de 35 jaar verwacht. Dat lijkt heel weinig, maar halverwege de vorige eeuw was zo'n warme winter statistisch vrijwel ondenkbaar. Zoals de koudegolven in de VS minder vaak voorkomen, zo worden hier milde winters gangbaarder. Ik had niet gedacht dat we dat nu al in de statistieken zouden kunnen oppikken.'

Weer, benadrukt Van Oldernborgh, is en blijft een toevalsproces. Het zijn de kansen die veranderen. 'Je ziet dat de kansen van heftige winters afnemen. Lastig is om uit te leggen dat ze zich nog steeds zullen voordoen. Maar minder vaak dan voorheen.'

 
De tropen vormen een echte barrière tussen de weersystemen van beide halfronden
Beeld reuters
Beeld reuters
Beeld afp
Beeld reuters
Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.