Dit schilderij vertelt anekdote na anekdote naarmate je oog erlangs glijdt

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: rekje.

Beeld -

Wie kunst kijkt, ziet meer. Inmiddels is er een hele industrie waarin volgens dat adagium artsen-in-opleiding, politieagenten, advocaten, brandweermannen en managers 'kijkles' krijgen. Nogal instrumenteel misschien, maar het werkt: artsen stellen beter diagnoses, agenten merken cruciale details op die hun, getraind om op vaste dingen te letten, anders juist zouden ontgaan, advocaten winnen meer zaken en bankiers doen beter zaken.

Althans, dat stelt Amy Herman, de schrijfster van het boek The Art of Perception (De kunst van het observeren, 2016, Atlas Contact) die er haar werk van maakte mensen via kunst te leren opmerken wat ze anders zouden missen. Ik ben erg van het details kijken om het plezier, maar dit neveneffect is, als het klopt, natuurlijk mooi en geheel in de geest van Sherlock ('Je kijkt, maar je observeert niet!') Holmes.

In Nederland krijgen inmiddels aan de Erasmus Universiteit en de Radboud Universiteit medicijnenstudenten kunstkijkles om hun blik te scherpen.

Wie beter had willen worden in het opmerken van details had een mooie aan de tentoonstelling Vermeer en zijn tijdgenoten, die afgelopen zondag sloot in het Mauritshuis. Het lijkt wel of 'the Crown', de Britse opeenvolging van koningen en koninginnen, verzamelde op details, want zelden zag ik kunstwerken bij elkaar die zo veel fantastisch geschilderde, onvermoede details bevatten. Zelfs de kleinste werkjes zijn als puzzeltjes waar je naar kunt blijven kijken. Ik weet, lekker FOMO (fear of missing out) voeden door dit te zeggen na sluitingsdatum, maar tentoonstellingen zijn nu eenmaal vaak cadeaus: je kunt er zien wat normaal ver weg in collecties hangt. In dit geval valt het nog mee: ze zijn na deze week weer in Londen te zien.

Tussen de lieflijke, luxe, verfijnde en rijke details bleef ik hangen bij het detail naast de kakstoel hier - laten we het een rekje noemen. Wat is het? Een kapstok op de grond, een spel, een droogrek voor sokken? En waarom dan die verschillende maten pinnen, om ook kindersokken te laten drogen? Of te herstellen? Waarom ligt die sok ernaast, en is het wel een sok? Heerlijk moerasachtig terrein in mijn hoofd, allemaal door één hoekje in een klein schilderij. Kijk even door en je ontdekt scheef hangende luiken, gerepareerde kruiken, rondslingerende doeken, hangende hammen, en warempel twee mannen bij een haardvuur in de hoek. Ineens zie je hoe de gewone details uit het leven van eenvoudige mensen uit die tijd eruit zien. Dit schilderij blijft maar geven.

Adriaen van Ostaede, Interieur van een boerenwoning, 1668, olieverf op paneel, 47x 42 cm. Beeld Royal Collection Trust Londen

Adriaen van Ostaede, Interieur van een boerenwoning, 1668, olieverf op paneel, 47x 42 cm, Royal Collection Trust Londen.

Maar dat rekje dus. Conservator Quentin Buvelot van het Mauritshuis, die de tentoonstelling samenstelde, vermoedt een sokkenrek. 'Het losse sokje zou dan duiden op een wat rommelig huishouden, en dat klopt hier wel', want het hele schilderij is een huishouden van, nou ja, Adriaen van Ostade. Met een vloer van grote kapotte plavuizen vol zand in plaats van zwart wit geblokt marmer, en eindeloos veel rondslingerend klein grut. Alsof het expres een desoriënterende voorstelling is, die niet in één blik binnen kan komen. Je oog blijft zwerven.

Aan de kakstoel - leuk, die kom je ook niet op Pieter de Hooch-grachtenpandinterieurtjes tegen - hangt een ring, misschien een hoepel, dus misschien heeft het ook met spel te maken. Buvelot mailt: 'Ik zou niet willen uitsluiten dat hier een kind aan het spelen is geweest, en wat aan het rommelen was met stokjes, steentjes en sokjes.' En zo vertelt dit schilderij anekdote na anekdote naarmate je oog erlangs glijdt. Niks staat vast, niks is normaal. Heerlijk. En als je er efficiënter van wordt in je werk, mooi meegenomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.