Dit onbekende, steenrijke staatsbedrijf moet bestaansrecht vinden in het nieuwe energietijdperk

De fossiele melkkoe van de overheid

Jarenlang spekte Energie Beheer Nederland de staatskas met de opbrengst van bodemschatten. Maar nu het fossiele energietijdperk stilaan ten einde loopt, is het staatsbedrijf naarstig op zoek naar nieuw bestaansrecht.

Foto Harry Cock / de Volkskrant

Toenmalig SP-Kamerlid Paulus Jansen verbaasde zich er in 2007 al over. 'Energie Beheer Nederland is een bij niet-ingewijden volkomen onbekend staatsbedrijf. De jaaromzet van EBN is groter dan de begroting van het ministerie van Economische Zaken. Over die begroting ontvangt de Kamer jaarlijks ongeveer 200 pagina's informatie, gevolgd door een uitgebreid debat, terwijl aan de gang van zaken bij EBN jaarlijks tien regels gewijd worden.'

Op papier een zelfstandig bedrijf

EBN komt voort uit de Staatsmijnen. De opdracht is onveranderd: de Nederlandse bodemschatten te gelde maken. Namens de staat investeert EBN in opsporing, winning en verkoop van Nederlandse aardolie en -gas. Zo participeert EBN voor 40 procent in het Groninger gasveld. Het boren en pompen wordt gedaan door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), voor de overige zestig procent aandeelhouder.

Op papier is EBN een zelfstandig bedrijf, maar alle aandelen zijn in handen van de overheid. Net als bij de NS. Toch bracht geen ander staatsbedrijf zoveel miljarden in de schatkist als EBN. Decennia was EBN de stille fossiele melkkoe van de staat. En dat met slechts tachtig medewerkers, van geologen tot financieel specialisten.

In 2013 - voordat de gaskraan in Groningen vanwege aardbevingsrisico's dichter werd gedraaid - bedroeg de afdracht nog 7,2 miljard euro. Maar EBN's vette jaren zijn voorbij. Vorig jaar werd nog 'slechts' 1,3 miljard in de staatskas gestort.

Foto de Volkskrant

Transitie

'De afgelopen jaren is de gasindustrie onder druk komen te staan', aldus het jaarverslag over 2016. Klimaatverandering, de bevingen in Groningen, verminderde winning en de structureel lage olie- en gasprijzen eisen hun tol. 'Het bedrijfsmodel van EBN is door deze trends sterk aan verandering onderhevig.'

EBN is een exponent van het fossiele energietijdperk. Nu dat stilaan ten einde loopt, moet het bedrijf naarstig op zoek naar nieuw bestaansrecht. Toverwoord: transitie. Maar duurzame opties zijn beperkt.

'De kennis en expertise van EBN zijn specifiek op de ondergrond gericht, investeringen in bovengrondse vormen van duurzame energie, zoals zon- en windenergie, passen daar niet bij', zei toenmalig minister Kamp in januari tegen de Kamer. EBN lobbyt al een tijd voor een rol in het aanboren van geothermie. Kamp wilde daar eerst niet aan. Deze maand besloot de Kamer EBN toch in te zetten bij aardwarmteprojecten.

Een spil in het 'gasgebouw'

Ondertussen heeft EBN nog een erfenis op te ruimen. De komende acht jaar zal de helft van de 155 Nederlandse boorplatforms op de Noordzee worden ontmanteld omdat velden leeg raken en winning onrendabel wordt. Kosten: 2,7 miljard euro. EBN vreest de hele rekening te moeten betalen. 'Een serieuze zorg', aldus de notulen van de aandeelhoudersvergadering, die de Volkskrant verkreeg met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob).

EBN is een spil in het 'gasgebouw', het samenwerkingsverband van de overheid en bedrijven als NAM, Shell en ExxonMobil bij de winning en verkoop van gas in Nederland. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) uitte in 2015 stevige kritiek op de constructie: niet transparant en gericht op maximale winst.

Ook EBN verloor zijn onschuld. Niet alleen NAM, maar ook EBN negeerde volgens de OVV het veiligheidsrisico van gaswinning in Groningen. De rechtbank in Assen stelde EBN vorig jaar zelfs mede aansprakelijk voor bevingsschade.

Grote problemen

De latrelatie tussen overheid en overheidsbedrijf leidt tot spanningen. Het ministerie hoeft als enige aandeelhouder investeringen pas goed te keuren boven de 200 miljoen euro. Maar als zogeheten 'beleidsdeelneming' is EBN een verlengstuk van het ministerie van Economische Zaken. En elke door EBN verdiende euro verdwijnt in de schatkist.

De Algemene Rekenkamer was in 2015 kritisch over bijvoorbeeld de kostenoverschrijding van 198 miljoen euro door EBN op een investering van 422 miljoen voor de hervatting van de oliewinning in Schoonebeek - ook een gezamenlijk project met NAM. Toenmalig minister Maxime Verhagen stemde in 2011 in, hoewel de oorspronkelijke begroting volgens een hoge ambtenaar 'volstrekt ondeugdelijk' was en 'opvallende missers' bevatte, blijkt uit niet eerder geopenbaarde correspondentie. 'Hoe komt het dat EBN deze overschrijding niet eerder heeft gesignaleerd?'

'Wij stellen vast dat er nauwelijks sprake is van een expliciete afweging tussen de verschillende publieke belangen, waaronder het financiële belang', aldus de Rekenkamer. Later ontstonden grote problemen bij de oliewinning toen een afvalwaterpijpleiding begon te lekken.

In een eerdere evaluatie van het gasgebouw in 2014 was de rol van EBN al bekritiseerd door ABDTopConsult, een consultancybureau van de overheid. 'EBN heeft een te vrije (rol)opvatting. EBN is een beleidsdeelneming en instrument voor de uitvoering van overheidsbeleid. Zij moet zich hiervan meer rekenschap geven en bij de uitvoering van haar werkzaamheden publieke overwegingen een prominentere rol laten spelen.' Er was ook kritiek op Economische Zaken, dat de teugels te zeer liet vieren.

Vooral onder directievoorzitter Jan Dirk Bokhoven ging EBN vaak haar eigen gang. Hij vertrok in 2015, formeel in goed overleg. Maar dat Bokhoven openlijk bleef pleiten voor boren naar schaliegas terwijl dat onderwerp in Den Haag controversieel was verklaard vanwege de maatschappelijke weerstand, viel slecht op het departement. De gewezen topman klaagde op zijn beurt in Het Financieele Dagblad dat hij niet mocht ondernemen omdat EBN wordt beschouwd als 'een afdeling van het ministerie'.

Bokhoven werd opgevolgd door Jan Willem van Hoogstraten. Die verdiende zijn sporen in de fossiele energiesector als directeur van TAQA Nederland en voorzitter van NOGEPA, de brancheorganisatie van Nederlandse olie- en gasproducenten. Het is aan hem om EBN te verzekeren van bestaansrecht in duurzamere tijden. 'Er is een noodzaak om woorden om te zetten in daden.'

Het Wob-verzoek is uitgevoerd door Marlies de Brouwer.

Meer over