Dit mag u als cultuurliefhebber niet missen in september

Wat valt er in september te beleven op cultureel gebied? De cultuurredactie tipt de beste concerten, exposities, voorstellingen en festivals. Met deze maand onder meer het Nederlands Theater Festival voor de tiende keer, U2 vier maal in Ziggo Dome en fotografie van Esko Männikkö.

Beeld Lonneke van der Palen

3/9 Tiende keer Nederlands Theater Festival

THEATER Begin september toont het Nederlands Theater Festival (TF) in Amsterdam de belangrijkste voorstellingen van het afgelopen seizoen, geselecteerd door een vakjury onder leiding van ex-politicus Boris van der Ham. Meer dan vroeger vormt het festival, naast een 'best of' ook een signalerend podium voor wat staat te gebeuren. Directeur Jeffrey Meulman (46) over nieuwe ontwikkelingen in het theater.

De tiende editie van het Nederlands Theater Festival in huidige opzet. Een jubileum. Gaat u uitpakken?

'Niet in de zin van een groot spektakel. Wel bespelen we dit jaar meer zalen, zoals het Compagnietheater, Frascati en TF Jong in de Krakeling en het Bijlmer Parktheater. En we bieden veel specials, zoals een zondagse Theatermarathon met drie topvoorstellingen, een theaterquiz, een mystery guest en drie generaties toneelprijswinnaars. Ook heb ik de voorstelling van cabaretier Micha Wertheim geprogrammeerd. Dat is eigenlijk een knappe theatermonoloog.'

Welke ontwikkelingen signaleert TF?
'De schotten tussen disciplines vervagen meer dan ooit. Theatermakers bedienen zich van cabareteske vormen, zoals Sadettin Kirmiziyüz doet en zoals in De Verleiders wordt gedaan. En andersom: sommige cabaretiers werken toneelmatig, zoals Wertheim. En neem Ochtendzee van Merals Harem, dat is concert en theater ineen. Daarnaast vervalt ook steeds meer het verschil tussen grote en kleine zaal. Intieme solo's, zoals Mijn Ede van Marcel Hensema en Oumi van Nasrdin Dchar, zetten een uitverkocht Carré op zijn kop. Iets wat in Klein Bellevue begint kan dus uitgroeien tot een grote publiekstrekker. Die verschuivingen wil ik laten zien.'

Er komt een belangrijke generatiewisseling aan, zo belooft het programma?
'De theatergezelschappen in Groningen, Rotterdam en Den Haag krijgen in 2017 allemaal nieuwe leiders. Eric de Vroedt, Bianca van der Schoot, Guy Weizman. Zij gaan het hoe dan ook anders doen. Dat bespreken we tijdens het verdiepingsprogramma Nieuwe Grond. Nu het Theater Instituut en Bureau Podiumkunsten zijn wegbezuinigd moet iemand het grotere plaatje laten zien. Dat proberen wij met alle beperkte middelen die we hebben.'

Is TF vooral een hoofdstedelijk gebeuren?
'Het festival speelt zich af in Amsterdam en deels in Groningen. En wordt belangrijk gevonden: actrice Marieke Heebink vliegt speciaal over uit Philadelphia, waar ze met Toneelgroep Amsterdam toert, om Medea te spelen. Maar we bespreken ook het verschil tussen regio en stad, een van de meest prangende discussies op dit moment. Iedereen roept dat toneel het moeilijk heeft in de provincie. Is dat wel zo? Wij laten uitzoeken hoe het er echt voor staat. Verdwijnt toneel uit de regio? Kom maar met bewijzen.'
(Annette Embrechts)

Nederlands Theater Festival, 3 t/m 13/9, op diverse locaties in Amsterdam en Groningen.

Directeur Jeffrey Meulman van het Nederlands Theater Festival. Beeld Anna van Kooij

Meer tips: 3/9 Schoenen

MODE Schoenfetisjisten komen aan hun trekken dit jaar. In het Victoria & Albert Museum in Londen is nog tot en met 31/1 een tentoonstelling over schoenen te zien; in het MoMu in Antwerpen opent in september een grote tentoonstelling over schoenen. Daarin vooral schoenen uit de 20ste en 21ste eeuw, met als belangrijkste uitgangspunt de verzameling van Eddy Michels en Geert Bruloot, die al jaren de gerenommeerde schoenenzaak Coccodrillo in Antwerpen runnen. Hun verzameling bevat schoeisel van onder anderen Martin Margiela, Ann Demeulemeester, Vivienne Westwood, Roger Vivier, Balenciaga en Azzedine Alaïa.
Foot Print. In het spoor van schoenen in de mode, 3/9 t/m 14/2, MoMu, Antwerpen, België

3/9 Annemarie Kremer, de overtuigendste Madam Butterfly

Sopraan Annemarie Kremer laat eindelijk Nederland genieten van haar Madama Butterfly.

OPERA Afgelopen zomer was ze thuis, in de rust van de Midi-Pyrénées, 'waar het nog echt stil is en waar donkere nachten nog echt donker zijn. Ik ben het grootste deel van het jaar op reis. Thuis zijn voelt als vakantie'. Sopraan Annemarie Kremer trad de afgelopen jaren op van Peking tot Montreal, kreeg het publiek aan haar voeten van Napels tot São Paulo, ontving de 2012 Opera-Award in Londen en werd genomineerd als Zangeres van het Jaar door het toonaangevende tijdschrift Opernwelt.

Twee decennia bouwde Kremer gestaag aan een carrière, die uitmondde in grote dramatische rollen: Norma, Tosca, Salome, de Marschallin, Manon Lescaut, Medea en mevrouw Butterfly zelf. In Nederland was de veelzijdige sopraan tot op heden zelden te zien. Vanaf 3 september vertolkt Kremer de titelrol in Madama Butterfly van Giacomo Puccini bij de Nederlandse Reisopera, die zo zijn zestigjarige jubileum inzet.

We zien u niet vaak in Nederland. Worden producten van vaderlandse bodem hier niet gewaardeerd?
'Ik denk dat het publiek operazangers van eigen bodem wel degelijk waardeert, maar er is voor ons gewoon meer werk in het buitenland. Daarnaast wordt hier misschien gedacht dat Nederlands talent zich eerst in het buitenland moet bewijzen. Cristina Deutekom (sopraan 1931-2014, red.) kreeg er al mee te maken; zij brak pas laat door in eigen land. Gelukkig komt daar sinds een jaar of vier, vijf wat verandering in.'


Beeld .

Was Cristina Deutekom een inspiratiebron?
'Zeker. In Nederland was ze vooral bekend als Koningin van de Nacht in Die Zauberflöte. Maar ook in andere grote rollen, zoals Norma of Odabella, zong ze als een furie. Ze had niet alleen een fabelachtige techniek, haar stem had een grote dramatische kracht. Voor mij staat ze in de wereldtop van legendarische zangeressen.'
Na uw roldebuut in Amerika zong u de rol van Cio-Cio San, oftewel Madama Butter­fly, opmerkelijk vaak.

Na uw roldebuut in Amerika zong u de rol van Cio-Cio San, oftewel Madama Butter­fly, opmerkelijk vaak. In Duitsland bent u de 'over­tuigendste Cio-Cio San van onze tijd' genoemd. Uw favoriete rol?
'Misschien wel, ja. Madama Butterfly is de allereerste opera die ik ooit zag, met mijn moeder. Met deze rol ben ik in het zwaardere deel van het vak gestapt. Ik wist altijd al dat ik dat dramatische in me had, maar lange tijd werd die Italiaanse kant in mij niet gezien. Ik heb niet afgewacht, maar ben zelf gaan zoeken naar grote dramatische rollen uit het Italiaanse repertoire.'

Wat is het Japanse aan Mevrouw Butterfly?
'Ze is een jonge Japanse die trouwt met een Amerikaanse marineofficier, wordt zwanger en hij vertrekt. Drie jaar later komt hij terug met zijn Amerikaanse vrouw om zijn zoon op te halen. Zij laat het kind gaan, omdat ze denkt dat het een beter leven krijgt in Amerika, en pleegt zelfmoord.
'Madame Butterfly is een intens personage, dat een grote ontwikkeling doormaakt. Ze is zeer duidelijk uitgetekend door Puccini en de librettisten Illica en Giacosa, dus voor het neerzetten van haar personage maakt de enscenering niet zoveel uit. Ik moest haar een keer spelen in een suite met foto's van Obama aan de muur, terwijl ze hamburgers at in een ijzeren container. Toch bleef het personage overeind.
'Inmiddels heb ik veel geleerd over de Japanse cultuur, van Japanse raadgevers maar ook uit films en documentaires. Haar opoffering, het weggeven van haar kind, is een ­Japans aspect. Maar waar wij een slachtoffer zouden verwachten, zie je hier een sterke, trotse vrouw. Haar zelfmoord is een daad van kracht, niet van zwakte. Zo leeft ze in mij, en zo probeer ik haar neer te zetten.'
Nell Westerlaken

Madama Butterfly. Door Reisopera. Van 3/9 t/m 10/10, door het hele land.
De tekst gaat verder onder de foto

Annemarie Kremer in Madama Butterfly, Essen 2011. Beeld Jürg Landsberg

Meer tips: 10/9 Yo-Yo Ma

KLASSIEKE MUZIEK Het Koninklijk Concertgebouworkest pakt uit met toekomstig chef-dirigent Daniele Gatti en de wereldberoemde cellist Yo-Yo Ma. De Italiaan, de Chinese Amerikaan en het orkest maken er een Russische avond van met stukjes Notenkraker en Vuurvogel.
Yo-Yo Ma en het KCO, 10/9, Concertgebouw, Amsterdam

Bono tijdens een optreden eerder dit jaar. Beeld AP

8/9 Vier maal U2 in Ziggo Dome

Niet in een stadion dit jaar, maar ook in de Ziggo Dome zal U2 groots voor de dag komen.

1. De tour

Innocence & Experience heet U2's huidige wereldtournee, door de band gespeld als iNNOCENCE & eXPERIENCE. Het is U2's twaalfde grote wereldtournee (als we de optredens voor het verschijnen van debuutalbum Boy (1980) niet meerekenen). Het Noord-Amerikaanse deel is al achter de rug: het startte 14 mei in het Canadese Vancouver. De Ierse rockband deed 36 optredens in tien Noord-Amerikaanse steden, het laatste op 31 juli in Madison Square Garden in New York. Het Europese deel (34 concerten in tien steden) begint op 4 september in Turijn. Amsterdam volgt als tweede.

2. De zaal
De Ziggo Dome dus. Voor het eerst, maar da's nogal wiedes, want de vorige keer dat U2 in Europa was (2009), was die zaal er nog niet (ze werd geopend in 2012). Bovendien voerde de vorige U2-tournee, de U2 360° Tour, uitsluitend langs stadions. Nu heeft de band voor overdekte arena's gekozen. Wat dat betreft is de Ziggo Dome mooi op tijd verrezen. De cijfers: 17 duizend bezoekers per avond, vier avonden uitverkocht, dus 68 duizend verkochte tickets in totaal.

3. De kaartjes
Duur! Althans, de meeste. Om de kritiek op de ticketprijzen het hoofd te bieden, maken popartiesten vaak een klein aantal tickets heel goedkoop, zodat je met die 'vanaf-prijs' kunt schermen. Bij U2 gingen enkele vakken (vijfde rang) voor 30 euro in de verkoop. Vierde rang kost al 65 euro en de meeste plekken 170 euro, terwijl een kaartje voor de twee vip-enclaves in de zaal 265 euro kost. De prijzen leidden tot veel verontwaardiging, maar in 20 minuten waren alle kaartjes alles uitverkocht.

Meer tips: 10/9 Gergiev Festival

KLASSIEKE MUZIEK Rond de Russische componist Rachmaninov wordt een muzikale marathon gesponnen tijdens het Gergiev Festival in Rotterdam. Maestro Valeri Gergiev uit St. Petersburg komt zoals elk jaar terug naar zijn vroegere standplaats bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest.
Gergievfestival, 10 t/m 12/9, De Doelen, Rotterdam.

4. De incidenten
Tijdens de première in Vancouver viel gitarist The Edge van de catwalk tussen de twee podia tijdens I Still Haven't Found What I'm Looking For, het slotlied van de avond ('Off the edge!', gierde Twitter). De gitarist blesseerde zich niet. Veel groter leed trof U2 op 30 mei in Los Angeles, toen tour­manager Dennis Sheehan (68) dood werd aangetroffen in zijn hotelkamer. Sheehan, die meer dan dertig jaar met U2 de wereld rondreisde, bleek een zware hartaanval te hebben gehad. U2 rouwde openlijk, maar de tournee ging door.

5. Het album
Songs of Innocence, oftewel het album dat iTunes-gebruikers 9 september 2014 ineens ongevraagd in hun digitale bibliotheek aantroffen. De stunt met Apple leverde U2 veel publiciteit op, maar bepaald niet alleen positieve. In interviews probeerde frontman Bono er een punkdraai aan te geven: U2 had ouderwets uitgedeeld, zoals vroeger democassettes - en de 'oude' muziekindustrie was buitenspel gezet. Anderen vonden het ordinaire spam van een band die van Apple gewoon meer geld kreeg toegeschoven dan van het platenlabel. De muziek? De meningen van de recensenten waren verdeeld. Weinig U2-albums kregen zo veel kritiek, weinig fans zullen zeggen dat het hun favoriet is en het bevat in elk geval geen geheide kraker als Beautiful Day (2001) of Vertigo (2005).


Twee sterren

'U2's nieuwe Songs of Innocence klinkt als een stel mannen in midlife-crisis', schreef Volkskrant-recensent Gijsbert Kamer in zijn recensie van het album.

6. Het decor
Na de ontzagwekkende groene 'spin' op het veld tijdens de U2 360° Tour is er nu een podium dat eigenlijk uit twee podia bestaat: het ene groot en rechthoekig in de vorm van een 'i' (van ­'iNNOCENCE') en een kleiner, rond podium in de vorm van een 'e' (van ­'eXPERIENCE'). Een lange 'walkway' verbindt de twee met elkaar. Boven die catwalk hangt, in de lengte van de zaal, een zogeheten video cage: 29 strekkende meter videoscherm aan de lange zijden, bijna 7 meter aan de korte. De bandleden kunnen tussen de ­videoprojecties lopen. Nieuw foefje: de luidsprekers hangen, verdeeld over twaalf trossen, in een ovaal boven de zaal voor een gelijkmatige geluidsdistributie.

7. De setlist
Amsterdam kan rekenen op een voorstelling in twee helften, plus toegift: elf songs voor de pauze, tien erna en drie als toetje. Van 24 of 25 songs staan er negentien vast. De verrassing zit 'm in de rest: welk oudje spelen ze als tweede, The Electric Co. of toch Gloria? De 'pauze' is geen echte pauze met de zaallichten aan, maar een podiumwissel op, bijvoorbeeld, de remix van The Fly. In Amerika klonk tijdens de opkomst ­Power to the People van Patti Smith uit de boxen, waarna U2 aftrapte met The Miracle (of Joey Ramone) van het jongste album. De tweede helft begint met Invisible. Wat de hits betreft: reken op Vertigo en Sunday Bloody Sunday in de eerste helft, With or Without You en Pride (In The Name Of Love) in de tweede en Beautiful Day en Where The Streets Have No Name in de toegift. Is Top 2000-topper One uw favoriet? Dan wordt het spannend: in Amerika speelde de band het maar in de helft van de gevallen. Zetten ze in de toegift I Still Haven't Found What I'm Looking For in? Dan bleef One achterwege en andersom.
(Menno Pot)

U2, Innocence & Experience. Ziggo Dome, Amsterdam, 8, 9, 12 en 13/9.

De tekst gaat verder onder de foto

U2 tijdens een concert eerder dit jaar. Op 8, 9, 12 en 13 september staat de band in Ziggo Dome, Amsterdam. Beeld AP

U2 in Nederland

U2 trad sinds 1980 tot dusver 45 keer op in Nederland. De laatste keer was op 21 juli 2009 in de Amsterdam Arena; de eerste keer op 14 oktober 1980 in de KRO-studio’s in Hilversum (geen korte radiosessie maar een volledig optreden voor publiek). Veertien keer zou de band in vergelijkbare kleine clubs en theaters spelen, van Paradiso (Amsterdam) tot De Harmonie (Tilburg). Vanaf 1 juli 1982 (Groenoordhal, Leiden) was U2 in Nederland een ‘arena act’: een band voor grote hallen. Op 10 juli 1987 streek de groep voor het eerst met een megaproductie (de Joshua Tree Tour) neer in een voetbalstadion: De Kuip in Rotterdam. Voetbalstadions (Kuip, Arena, Gelredome) zouden daarna de natuurlijke biotoop van de groep blijven, tenzij men bewust koos voor een kleinere setting, zoals in 1990 en 1992 (Ahoy) en nu dus opnieuw. De Ziggo Dome-concerten worden de kleinschaligste in Nederland sinds 1992. Van de 45 Nederlandse U2-optredens was er maar één op een festival: 8 juni 1981 op Pinkpop, toen nog in Geleen. Na de Ziggo Dome-concerten zal het aantal Amsterdamse U2-concerten dertien bedragen. Rotterdam blijft koploper met achttien.

Esko Männikkö, Untitled 2009, Blues Brothers series. Beeld .

12/9 Schuwe fotografie van Esko Männikkö

Met de herfst op komst is het tijd voor Esko Männikkö. Deze ietwat schuwe en heerlijk melancholieke Finse fotograaf exposeert de komende maanden in Huis Marseille in Amsterdam, speciaal voor iedereen die wel wat steun kan gebruiken bij het vallen van de bladeren, de regenvlagen en de grijze, grijze lucht. Bivakkeer een tijdje tussen zijn foto's en je constateert opgelucht dat het allemaal nog veel erger kan.

Autodidact Männikkö, woonachtig in het dunbevolkte noorden van Finland, buiten een stad en zo ongeveer tegen de Noordpoolcirkel aan, bouwde geheel zelfstandig een oeu­vre op waar de vanitasschilders uit de 17de eeuw een puntje aan zouden kunnen zuigen.

Vergankelijkheid, daar draait het vaak om in zijn zwaar omlijste beelden van afbladderende muren, in elkaar gezakte houten huizen, lege wodkaflessen, overwoekerde auto's, bemoste marmeren beelden en stillevens van etensresten waar nog geen zwerfkat zich aan zou wagen.
Je wordt er spontaan geweldig vrolijk van. Männikkö's retrospectief, toepasselijk Time Flies geheten, brengt voor het eerst al zijn beroemde series samen. Voor The Female Pike (1990-1995) fotografeerde hij eenzame mannen in hun spaarzame en functionele interieurs, terwijl Blues Brothers (vanaf 2005) vooral geoxideerde bronzen beelden bevat en een Siamese tweeling op sterk water. Veel plezier!
(Merel Bem)

Esko Männikkö, Time Flies. Huis Marseille, Amsterdam, 12/9 t/m 6/12 (catalogus € 45).
De tekst gaat verder onder de foto


Meer tips: 14/9 Incubate Festival

MUZIEK Dat belooft wat, op het immer uitdijende popfestival Incubate: optredens van Merzbow, Factory Floor, Cabaret Voltaire, Shining en Alcest.
Incubate, 14 t/m 20/9, diverse locaties in Tilburg.

Meer tips: 16/9 Kasper van Kooten

KLEINKUNST Na een tweetal literair-verhalende voorstellingen doet de titel van Kasper van Kootens nieuwe cabaretshow vermoeden dat hij teruggrijpt op een onuitroeibare schoolkampformule: één avond met verschillende acts, verkleedpartijen, muzikaal, komisch – een bonte avond, inderdaad.
Kasper van Kooten: Bonte avond, tournee vanaf 16/9, première 25/11, De Kleine Komedie, Amsterdam.

Frans Molenaar: Twee jurken en cape, geïnspireerd door eigen collectie 1976, zomer 2013 (95e show). Courtesy Frans Molenaar. Beeld Sabrina Bongiovanni

19/9 Ode aan Nederlandse mode in Gemeentemuseum

In Den Haag moet je zijn voor een overzicht van de belangrijkste couturiers. 'Ode aan de Nederlandse mode' heet de nieuwe modetentoonstelling die dit najaar in het Gemeentemuseum in Den Haag te zien is. In vijf sleutelfiguren:

Joan Praetorius
Zijn naam is bij de massa niet meer bekend, maar Joan Praetorius (1899-1984) was de eerste Nederlandse couturier die onder eigen naam presenteerde. Met de couturesalon die hij in 1927 aan het Surinameplein in Amsterdam opende, maakte hij een einde aan het 'anoniem ontwerpen'. Zijn klanten wilde niet zomaar een jurk, ze wilden een Praetorius, zoals mensen nu een Gucci willen. De ontwerper, die koningin Wilhelmina en prinses Juliana tot zijn klanten rekende, was geliefd vanwege zijn flatterende kleding.

Max Heymans
Max Heymans (1918-1997) effende in de jaren vijftig het pad voor zelfstandig werkende couturiers als Frans Molenaar, Fong Leng, Frank Govers en Edgar Vos. Hij begon in 1936 als hoedenontwerper en was een van de eerste Nederlanders die niet de Parijse mode kopieerden maar eigen ontwerpen maakten. In 1956 opende hij zijn eigen salon in de Amsterdamse PC Hooftstraat en presenteerde zich daar als flamboyant couturier, die werd geroemd om zijn stijl en zijn gevoel voor humor.

Gijs Bakker en Emmy van Leersum
Dat Nederland bekendstaat als een land van conceptuele en vooruitstrevende modeontwerpers, is mede te danken aan Gijs Bakker (1942) en Emmy van Leersum (1930-1984). In de jaren zestig waren zij de eersten die zich verzetten tegen sieraden als kostbare statussymbolen; ze maakten er modeaccessoires van. Omdat hun ontwerpen van relatief goedkope materialen als aluminium waren, konden ze in serie worden geproduceerd en staan ze nu symbool voor de democratisering van het sieraad. Ze verwerkten hun sieraden ook vaak in kleding.

Viktor & Rolf
Viktor Horsting (1969) en Rolf Snoeren (1969) zijn het boegbeeld geworden van een generatie conceptueel werkende ontwerpers die naam maakten in de jaren negentig en bijna allemaal in Arnhem zijn opgeleid. Dat conceptuele mode juist daar groot werd, is te danken aan Elly Lamakers, die tot 1984 de modeafdeling van de Academie voor de Beeldende Kunsten in Arnhem leidde. 'Ontwerpen doe je eerst met je hoofd en dan pas met je handen', was haar motto. De experimentele couture en spraakmakende shows waarmee Viktor & Rolf wereldwijd bekend werden, zijn daar een goed voorbeeld van.

Iris van Herpen
Eens in de zoveel jaar breekt een Nederlandse ontwerper internationaal door en Iris van Herpen (1984) is het gelukt. De ontwerpster, die in 2007 met ingewikkelde creaties met grote schouderstukken debuteerde, showt tegenwoordig tijdens de Parijse prêt-à-porterweek, de belangrijkste modeweek ter wereld. Ze heeft haar niche: nauwsluitende en futuristische kleding van ongewone stoffen. Haar werk is maatgevend op het gebied van 3D-printen. Vorig jaar won ze de Andam Award: 250 duizend euro en een jaar coaching door François-Henri Pinault, de grote baas van modegroep Kering.
(Bregje Lampe)

Ode aan de Nederlandse mode. Van 19/9 t/m 7/2, Gemeentemuseum, Den Haag.
De tekst loopt door onder de foto

Ontwerp van Iris van Herpen. Beeld Sabrina Bongiovanni

Meer tips: 17/9 Yentl en De Boer

KLEINKUNST De mannen die ze gekend hebben leverden hun de Annie M.G. Schmidtprijs voor beste theaterlied op, nu gaan de getalenteerde muzikale cabaretières Yentl Schieman en Christine de Boer avondvullend met een voorstelling waarin ze een lans breken voor wat ‘goed getimed egoïsme’.
Yentl & De Boer: De snoepwinkel is gesloten, tournee vanaf 17/9, première 19/11, Bellevue, Amsterdam.

Meer tips: 18/9 TGA doet Couperus

THEATER Ivo van Hove kiest voor Couperus’ klassieker, om ‘hem als een tijdgenoot op het toneel brengen, als iemand die in zijn werk de zenuwen van onze 21ste eeuw raakt’, aldus de regisseur van TGA.
De stille kracht door Toneelgroep Amsterdam, 18/9 t/m 14/2, tournee.

Theaterbelofte Julien Gosselin. Beeld Simon Gosselin

20/9 Les particules élémentaires

De jonge theaterbelofte Julien Gosselin waagt zich als eerste Franse regisseur aan Houellebecq's Elementaire deeltjes. Het levert een internationale klapper op.

THEATER Waarom teruggrijpen op de Grieken als je een geweldige moderne tekst tot je beschikking hebt? Eentje die als geen ander onze samenleving bij de kladden grijpt? Dat is de kwestie die de jonge Franse theaterbelofte Julien Gosselin (1987) opwerpt, gevraagd naar zijn beweegredenen om de ­geruchtmakende auteur Houellebecq op het toneel te zetten. Waar ­eerder al Duitse en Nederlandse regisseurs met Les particules élémen­taires aan de slag gingen, is Gosselin de eerste die dit avontuur in Frankrijk aandurft - met succes. Het ­creëerde een ware buzz rond de jonge maker, waarop al snel ­internationale uitnodigingen volgden. In september staat hij met zijn enscenering in de Stadsschouwburg Amsterdam.

Julien Gosselin - kaal rond koppie, hoodie; die 'gast uit het noorden', ­zoals een Belgische journalist hem liefkozend noemde - studeert in 2009 af aan de theaterschool van Lille en richt met zeven gelijkgestemden een collectief op met een van de merkwaardigste namen sinds tijden: Si vous pouviez lécher mon coeur ('als u mijn hart zou kunnen likken'). Wat ze voorstaan: theater dat gaat over de maatschappij waarin we nu leven, scherp en nauwgezet.

Hun eerste stuk is Gênes 01 van Fausto Paravidino, over een moord tijdens de G8-top in Genua in 2001. Daarop volgt een bewerking van ­Tristesse Animal Noir van Anja Hilling, waarin een vriendengroepje bij ­elkaar komt voor wat een gezellige barbecue in het bos had moeten worden, maar uitloopt op een catastrofe.

En dan is daar de klapper, in 2013: de bewerking van Michel Houellebecqs schandaalroman uit 1998, waartoe zich nog vier andere acteurs aansluiten bij het collectief. Tegen de achtergrond van een familiegeschiedenis met daarin centraal de broers Bruno (geleerde) en Michel (seks­verslaafde), kinderen uit de vrije jaren zestig, raakt Houellebecq aan kwantummechanica, feminisme, seksuele droefenis, racisme, abortus, communisme en materialisme. ­Elementaire deeltjes, zoals het in het Nederlands heet, biedt een beeld van een ineenstortende gemeenschap, vooral als gevolg van knullig hippie-idealisme. Volgens (óók de Franse) critici weet SVPLMC - de groepsnaam is al snel afgekort - vier uur lang te boeien met hun monologen, dialogen, dubbelrollen, decorwisselingen, muziek en verhalen over seks.

Frankrijk onderhoudt een bepaald moeizame relatie met de eigen­zinnige Houellebecq. Maar de vrees voor gedoe door aanstootgevende passages is volgens Gosselin niet de reden dat hij daar niet eerder werd opgevoerd. Franse theater­makers hebben simpelweg zijn werk niet gelezen. Gosselin: 'De meesten koesteren het beeld van de reactionaire en islamofobe zonderling met een zwak voor Thaise prostituées, zonder door te hebben dat we om hem door de hele wereld worden benijd.'

Het hoeft geen betoog: Gosselin is een fan. Hij heeft de groep gevraagd zich in het oeuvre te verdiepen, om uiteindelijk uit te komen bij Parti­cules, 'omdat het daarin een sleutelwerk is': de thema's die hier worden aangesneden, komen voortdurend terug. En ten slotte: 'Ik ben ervan overtuigd dat Houellebecqs werk ­gemáákt is voor het toneel, met al z'n wikipedi­aanse omschrijvingen, luisterrijke verhaaltjes, gedichten. Onzedig, volledig, meerstemmig, hybride, kortom: bij uitstek theatraal.'
(Karin Veraart)

Les particules élémentaires. Op 20, 21 & 22/9, Stadsschouwburg, Amsterdam.
De tekst loopt door onder de foto

Scène uit Les particules élémentaires. Beeld Simon Gosselin

Meer tips: 19/9 Ai Weiwei in Londen

BEELDENDE KUNST Overzichtstentoonstelling in Londen van China’s belangrijkste dissidente kunstenaar Ai Weiwei, die aanvankelijk niet, maar later wel een visum kreeg voor het Verenigd Koninkrijk. Speciaal voor de expositie zal hij het voorplein van de Royal Academy omtoveren tot een park met oude bomen, samengesteld uit sporkelhout uit alle windstreken van China.
Ai Weiwei, 19/9 t/m 13/12, Royal Academy, Londen, Engeland.

23/9 Renovatie Ons' Lieve Heer op Solder

Met de renovatie en uitbreiding door architect Felix Claus schaart het Museum Ons' Lieve Heer op Solder zich in de rij van internationale topattracties.

ARCHITECTUUR Oké, de vergelijking met het Rijksmuseum, dat na een re­novatie van 375 miljoen euro jaarlijks meer dan 2 miljoen bezoekers trekt, gaat misschien te ver. Maar met de uitbreiding die architect Felix Claus ontwierp voor Museum Ons' Lieve Heer op Solder, gevestigd aan de Oudezijds Voorburgwal in Amsterdam, schaart het museum zich wel degelijk in de rij van internationale top­attracties.

De combinatie van een authentiek, 17de-eeuws Hollands woonhuis en een zolderkerk is immers uniek. Het thema tolerantie - het was destijds verboden om in het gereformeerde Amsterdam het katholieke geloof publiek te be­lijden, maar in de huiselijke sfeer werd het toegestaan - is uiterst actueel. Het interieur met zijn bedsteden, balkenplafonds en vloerbedekking van biezenmatten geldt als een van de best ­bewaarde ter wereld. En nu is daaraan een nieuw entreegebouw toegevoegd: een gereconstrueerd grachtenpand met een minimalistische, hagelwitte binnenwereld. Op 23 september opent het vernieuwde museum zijn deuren voor publiek.

Vijfentwintig jaar geleden gold Ons' Lieve Heer nog als een goed bewaard geheim, sindsdien verdrievoudigde het bezoekersaantal naar ruim ­100 duizend per jaar. Vandaar ook de verbouwing; het museum kon de ­bezoekersstroom niet meer aan. Het ­risico voor het huis - 'onze Nachtwacht', aldus directeur Judikje Kiers - was onverantwoord. In 2002 werd daarom een plan gemaakt om het naastgelegen pand bij het museum te betrekken en daarin alle 'faciliterende' voorzieningen onder te brengen: ­entree, garderobe, wc's, winkel, café, kantoren en educatieruimte.

Is er nog ruimte voor moderne architectuur in de Amsterdamse binnenstad? Dat is de vraag die dit project ­oproept. Het is een beproeving ­geweest voor architect Claus, die eerder met zijn in 2014 gesplitste bureau Claus en Kaan vooral aan grote projecten als het Gerechtshof Amsterdam werkte. Er was een moment, tijdens een vergadering met de welstandscommissie, dat hij de handdoek in de ring wilde gooien. Een hedendaagse ontwerper zit in een patstelling: sinds de grachtengordel in 2010 benoemd werd tot Unesco-Werelderfgoed mag bijna niets meer. 'Behoud en herstel' luidt het motto, wat betekende dat Claus' aanvankelijke sloop-nieuwbouwplan (het pand had geen monumentale status) zonder meer werd ­afgekeurd, evenals zijn tweede idee voor een luchtbrug tussen de huizen, die door een steeg van elkaar worden gescheiden. De enige uitweg: een ondergrondse verbinding.

De paradox van deze oplossing is dat het hele pand afgebroken moest worden om de nieuwe kelder te bouwen. Alle bakstenen werden genummerd en opgeslagen, gereinigd (om uiteindelijk weer te worden ingesmeerd met een speciaal patina, een soort lak) en ­vermetseld in het nieuwe ontwerp, dat in den beginne gelijk is aan het oude huis, op het hypermoderne interieur na.

De verschillen tussen de situatie voor en na heeft Claus subtiel zichtbaar ­weten te maken. Gevelopeningen die niet meer nodig waren, zijn dichtgezet met een felrode baksteen, terwijl de nieuwe raamkozijnen 'weggedetailleerd' zijn. Het effect is vooral zichtbaar in de zijgevel: een lappendeken van oud en nieuw metselwerk, ruwe stenen en spiegelende glasvlakken. Herkenbaar als van toen, en toch van nu.
(Kirsten Hannema)

Renovatie en uitbreiding Museum Ons' Liever Heer op Solder, 2002-2015. Architect: Felix Claus Dick Van Wageningen Architecten, Opdrachtgever: Museum Ons' Lieve Heer Op Solder. Opening: 23/9.

De tekst loopt door onder de foto

Beeld Ons¿ Lieve Heer op Solder

Meer tips: 23/9 Sven Ratzke

KLEINKUNST De internationaal succesvolle entertainer Sven Ratzke stort zich in zijn nieuwe show op het oeuvre van David Bowie. Verwacht geen keurige covers, want de onvoorspelbare wervelwind Ratzke weet zelfs de grootste klassieker om te toveren tot een unieke eigen versie.
Sven Ratzke: Starman, tournee vanaf 23/9, première 25/10, Schouwburg, Leiden

Sven Ratzke Beeld Dennis Veldman

25/9 Noorse angsthaas Munch

Duotentoonstelling Munch : Van Gogh zet de meesterwerken van twee vakidioten bij elkaar. Mét een breed programma over bezetenheid en scheppingsdrift.

SCHILDERKUNST Genialiteit, angst en gekte. De combinatie is er een die de verbeelding blijft prikkelen. Hoe angstig en gek moet je zijn om zulke geniale schilderijen te maken zoals Vincent van Gogh en Edvard Munch deden? Misschien wel minder dan het clichébeeld van beide kunstenaars doet vermoeden. Nog afgezien van de constatering dat de meeste gekken en bangeriken überhaupt niet kunnen schilderen.

Van Van Gogh (1853-1890) is inmiddels bekend dat hij, hoewel opgenomen in een psychiatrische inrichting, net zo gek was als gedreven en vakbekwaam. Een dwingeland die zijn métier onder de knie probeerde te krijgen. Behept met kennis over de kleurenleer, gezegend met een analytisch vermogen kunstwerken van anderen te beoordelen en ervan te leren.

Voor de Noorse angsthaas Munch (1863-1944) geldt iets vergelijkbaars. Ja, hij droeg zijn zenuwgestel aan de buitenkant van zijn lijf. En ja, hij keek altijd met van die holle ogen in de cameralens. Maar iemand die tot viermaal toe De Schreeuw kan schilderen, waarvan iedereen wel onderkent dat ze alle vier meesterlijk zijn, zo iemand heeft ook een standvastig karakter.

Wel zo mooi dat we nu in de gelegenheid worden gesteld, met de duotentoonstelling Munch : Van Gogh, te kijken wie de grootste vakidioot was. Bovendien is het een unieke kans topwerken van beiden te zien. Met daarnaast een ruim nevenprogramma van lezingen en debatten, theater en film, in verschillende cultuurcentra in Amsterdam. Over hun bezetenheid en invloed op de jongere generatie kunstenaars, over scheppingsdrift en muzikaliteit, én - onvermijdelijk - over het recht om niet normaal te zijn.
(Rutger Pontzen)

Munch : Van Gogh. Van Gogh Museum, Amsterdam, 25/9 t/m 17/1.
De tekst gaat verder onder de foto

Zelfportret tussen klok en bed (1940-'42). Beeld .
Wassily Chair, Marcel Breuer, 1925. Beeld .

26/9 Prelude op Bauhaus

Hoe het revolutionaire gedachtengoed van Bauhaus nu nog voortleeft.

DESIGN Als een voorschot op het eeuwfeest van Bauhaus in 2019 organiseert het Vitra Design Museum in Duitsland een grote overzichtsexpositie over de beroemde academie voor beeldend kunstenaars, architecten, ontwerpers en ambachtslieden.

Hoewel de opleiding slechts dertien jaar bestond, kan de invloed van deze kraamkamer van het modernisme nauwelijks overschat worden. Baanbrekende architecten als Marcel Breuer en Ludwig Mies van der Rohe en kunstenaars als Wassily Kandinsky leerden hier kunst, industrie en ambacht te versmelten in een nieuw soort producten. Dat zou uiteindelijk leiden tot een nieuw soort mens - bescheidenheid was niet de grootste deugd van het Bauhaus.

Werk van deze en andere mastodonten van het modernisme - in sommige gevallen nog niet eerder getoonde ontwerpen - wordt op de expositie afgewisseld met onder meer de hedendaagse architectuur van Norman Foster, meubels van Hella Jongerius en conceptuele installaties van Olaf Nicolai. Het Vitra Design Museum wil ermee aantonen dat Bauhaus geen afgesloten periode is maar dat het revolutionaire gedachtengoed nog steeds hedendaagse kunstenaars beïnvloedt.

Het Vitra Museum staat op het fabrieksterrein van de gelijknamige meubelproducent in het Zuid-Duitse Weil am Rhein, strategisch gelegen op de autoroute naar Zwitserland en Italië. Deze fabriekscampus is op zich al een bezoek waard, met de eerste gebouwen op Europese grond van postmoderne architecten als Zaha Hadid en Frank Gehry en paviljoens van Jean Prouvé en Richard Buckminster Fuller.

De expositie gaat vergezeld van een 400 pagina's dikke catalogus en een uitgebreid programma lezingen en symposia.
(Jeroen Junte)

The Bauhaus - It's all design. Van 26/9 t/m 28/2, Vitra Museum, Weil Am Rhein, Duitsland.
De tekst gaat verder onder de foto

Het meisje met het rode haar. Beeld Roy Beusker

29/9 Het meisje met het rode haar, de musical

Vier redenen om naar Het meisje met het rode haar te gaan.

MUSICAL Komend seizoen voegen zich twee musicals bij de lange lijst met theatervoorstellingen over de Tweede Wereldoorlog: De Tweeling, naar de roman van Tessa de Loo, en Het meisje met het rode haar, over verzetsstrijder Hannie Schaft. Scriptschrijver Allard Blom, die het boek van Theun de Vries als uitgangspunt heeft genomen, geeft vier redenen om zeker naar Het meisje met het rode haar te gaan, ook al heeft u Soldaat van Oranje en Anne al gehad.

1. 'Judith is een joodse vriendin van Hannie, die op zolder bij haar ouders in Haarlem onderduikt. Het meisje kan niet tegen de verstikking van onderduiken. Ze wil ademhalen en loopt daarom regelmatig het huis uit naar het Kenaupark. Levensgevaarlijk, zeker vlak voor de avondklok. Deze scène gaat eigenlijk verder waar het dromen van Anne Frank over de buitenwereld ophoudt. We zien Hannie en Judith op een bankje in het park, terwijl andere parkbezoekers zingen over alle stukjes vrijheid die systematisch worden afgenomen. Dit is het moment waarop Hannie besluit om met haar studie te stoppen en zich waardevol te maken in het verzet. Judith neemt haar bordje eten en gaat weer naar zolder.'

2. 'Heel speciaal is de manier waarop het optimistische kerstliedje Midden in de Winternacht een nieuwe lading krijgt. Het is 24 december 1944. Hugo, de verzetskameraad en geliefde van Hannie is dood. Na een wapentransport zit ze uitgeput bij de verzetsgroep in een stoel. Ze probeert zich voor te stellen wat Kerstmis eigenlijk is, en begint dat kerstliedje voor zichzelf te neuriën. Iedereen op een andere plek haakt daar op in met eigen gedachten en eigen ellende en daar tussendoor hoor je fragmenten van de opbeurende en liefdevolle kersttoespraak van koningin Wilhelmina. Alle karakters van de voorstelling komen in dat lied bij elkaar. Het verbindende element van radio werkt heel goed in dat kerstlied dat in mineur is getoonzet.'

3. 'Bijna iedereen is wel op een of andere manier aangetast door de oorlog en dat gaat generaties door. Mijn opa aan vaders kant was verzetsleider van een groep in Overijssel. Hij werkte eigenlijk op dezelfde manier als Hannie Schaft in Haarlem als het gaat om sabotage en wapentransporten. Zijn groep had ook een vergaderplek in het bos, waar onderduikers konden worden opgevangen. Alleen hebben zij niet zo veel mensen vermoord. Als hij jarig was en zijn verzetsvrienden belden, dan moest hij altijd huilen. Dat was voor mij als 12-jarig jongetje raar om te zien. Ik heb niet de pretentie dat deze voorstelling de wereld beter maakt, want met al onze vermogens is de mens het enige beest op aarde dat echt niks leert, maar ook aan de voorverkoop merken we dat er geen sprake van metaalmoeheid is als het om de Tweede Wereldoorlog gaat.'

4. 'We hebben meteen besloten dat we muzikaal nergens rekening houden met de tijd, anders zit je twee uur naar Vera Lynn te luisteren, en het is ook voor het jonge publiek van nu. Tom Bakker heeft een pop-rock, Kraftwerkachtige soundscape gemaakt, die niet door een live-orkest te spelen is. Er zitten vrijwel woordloze scènes in de voorstelling, bijvoorbeeld met liquidaties, waarbij alleen het geluid voldoende is. Door die beklemmende computermuziek hoef je niet de ene na de andere NSB'er of Duitsers kermend in elkaar te zien zakken. Er zit wel één duidelijke liquidatie bij, om te laten zien hoe hard Hannie is, maar verder wilde ik niet dat er gemoord zou worden in de liedjes, dat wordt vaak lachwekkend en dat sluipen met pistool­tjes hoeft dan ook niet. De muziek van Tom Bakker vangt dat helemaal op.'
(Patrick van den Hanenberg)

Het meisje met het rode haar door DommelGraaf & Cornelissen Entertainment. Script: Allard Blom, muziek: Tom Bakker, regie: Paul van Ewijk. Vanaf 29/9 door het hele land; première: 12/10, Stadsschouwburg, Haarlem.

Meer tips: 27/9 Van Morrison

POP Wanneer Van Morrison aantreedt in de Heineken Music Hall is hij net 70 geworden. Zijn Keltische soul snijdt nog altijd dwars door de ziel.
Van Morrison, 27/9, Heineken Music Hall, Amsterdam.

Van Morrison Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden