Dit keer wroet er iets onaangenaams in Oeganda

Ze drinken thee. Thee met heel veel suiker. Het is een genoeglijk kransje van drie dames, op de zesde verdieping van een overheidsgebouw. Maar een van de ambtenaren houdt voortdurend een oog gericht op het raam, op de straat onder hen. Blijft het rustig? Nee dus. Er klinkt een harde knal.

Kizza Besigye (wit overhemd), de belangrijkste kandidaat van de oppositie, trekt maandag met een schare aanhangers door de hoofdstad Kampala, omdat hij een verkiezingstoespraak wil houden. Onderweg raakt hij bedwelmd door traangas, afgeschoten door de oproerpolitie. Hij wordt later tegengehouden door agenten en korte tijd vastgehouden. Beeld ap

Terwijl langzaam de sliert rook van een traangasgranaat ook op zeshoog zichtbaar wordt, slaat de stemming bij de drie vrouwen om. 'Daar heb je het', zegt een van hen. Haar collega laat het woord 'Tahrir' vallen. Zal het hier net zo worden als in Caïro? Het antwoord is nee. Maar het maakt hun bezorgdheid er niet minder om.

Donderdag kiest Oeganda een nieuwe president. Zeer waarschijnlijk wordt dat precies dezelfde man die het land al dertig jaar leidt, Yoweri Museveni. Maar niet iedereen is er dit keer zeker op. 'Dat verhoogt de opwinding', zegt Kizito Thentani, die in de hoofdstad Kampala werkt voor het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie (Nimd), 'maar zorgt mogelijk ook voor paniek of nervositeit.'

Als de overheidsdames horen dat hun bezoeker uit Kenia komt, is meteen de bezorgde vraag of in dat buurland de vrede inmiddels weer echt is getekend. Want dat daar na de verkiezingen van 2007 grootschalig geweld uitbrak, is iets dat men in Oeganda dezer dagen meer dan eens memoreert. Een geruststelling is eenvoudig en overtuigend te geven. Maar het tekent de sfeer.

De man die op de eerste plaats 'verantwoordelijk' is voor het traangas dat aan het einde van de verkiezingscampagne rijkelijk heeft gestroomd, is Kizza Besigye (59). Hij is de belangrijkste opponent van 'M7', zoals de president doorgaans wordt genoemd. Al drie keer eerder nam Besigye het tegen zijn vroegere kameraad op. Zijn politieke verhaal wordt steeds dramatischer.

Kizza Besigye is, nog steeds, de Ridder van de Droevige Figuur, de Don Quichot van de Oegandese politiek. Een schlemiel haast, een anti-held. Zijn aanhangers zijn als een massale, door de politie getreiterde, bespuugde en geslagen Sancho Panza. Maar Besigye lijkt van geen ophouden te weten. Het maakt hem steeds sympathieker. En in zekere zin ook steeds krachtiger.

Winnen mag hij almaar niet, maar een record heeft hij zeker op zijn naam staan. De afgelopen vijf jaar is Besigye al 44 keer opgepakt en in een politieauto gesmeten. Besigye bloedde, trok een schoon overhemd aan en ging weer de straat op. Hij kreeg een pak slaag, rolde een verband om zijn hoofd of hand, en liet weer van zich horen. 'Intimidatie', zegt hij, 'houdt dictaturen aan de macht.' Hijzelf lijkt de angst voorbij.

Oppositieleider Kizza Besigye. Beeld ap

En dat voor een man die in zekere zin van zijn frustratie politiek heeft gemaakt. In de strijd om de bevrijding van Oeganda uit een échte dictatuur, die Museveni in januari 1986 de macht deed veroveren, was Besigye diens lijfarts en loyale krijgsmakker. Ze deelden alles - naar verluidt zelf Winnie Byanyima, Besigye's huidige echtgenote en inmiddels het hoofd van de bekende hulporganisatie Oxfam International.

Besigye was jaren onderdeel van het systeem. Ruzie met de hoogste leider zorgde voor zijn val. In 2001 probeerde hij voor de eerste keer zelf president te worden. Museveni liet en laat geen kans onbenut om zijn vroegere vriend te bespotten en kleineren. Of om hem zelfs af te schilderen als een man die als vermeende aidslijder aan de presidentiële macht nooit zelfs maar mag ruiken.

Het moet de oppositieleider, wiens politieke programma overigens nauwelijks van dat van Museveni verschilt, vaak meer dan razend hebben gemaakt. Dit keer, zo heeft hij laten weten, zal hij bij een uitslag die riekt naar fraude niet naar de rechter stappen, maar met zijn aanhangers de mogelijk gewelddadige taal van de straat spreken.

Anti-held

Ook daarvan is M7 niet onder de indruk. 'Wie zijn vinger in de anus van een luipaard steekt', zei de president die de taal van het volk uiterst goed beheerst, 'moet maar eens kijken hoe die zal reageren.' Het is een geluid dat overal klinkt binnen de partij van Museveni, die samen met de ook politiek zeer machtige krijgsmacht de jaren van de guerrillastrijd niet is vergeten. Museveni noemt zich niet voor niets 'ssabalwanyi': krijger.

Het is allemaal onderdeel van het politieke schouwtoneel dat Oeganda al jaren kent. En al die jaren is het, op de woeste rituele dansen zoals tijdens verkiezingscampagnes na, een land dat in de woelige regio van de Grote Meren even rustig is als het reusachtige Victoriameer op een zonnige, windloze dag. Maar toch, dit keer wroet er iets onaangenaams.

Misschien wel dit. 'Besigye nam het risico, liet de elite, de middenklasse en politieke klasse voor wat zij zijn, en durfde alleen te staan', aldus politiek commentator Nicholas Sengoba. Over echte krijgers gesproken. Ook dit keer is de kans dat hij de hoofdprijs in de wacht sleept uiterst gering. Maar dat hijzelf als een luipaard heeft gevochten, is onmiskenbaar. Lang leve de anti-held.

Oeganda's zittende president, Yoweri Museveni. Beeld ap

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.