'Dit keer kunnen ze niet zeggen: dit gaat niet om ons'

Ze geeft les op een lycée in de banlieue. 80 procent van de leerlingen is moslim. Die reageren nu heel anders dan bij de aanslag op Charlie Hebdo.

Ariejan Korteweg
Lerares Marie-Sandrine Lamoureux Beeld  Bart Koetsier
Lerares Marie-Sandrine LamoureuxBeeld Bart Koetsier

Tik op Google de school in waar Marie-Sandrine Lamoureux lesgeeft en je stuit op émeutes, violences, affrontements - rellen, kortom. Het Lycée Joliot-Curie in Nanterre ligt in een buitenwijk van Parijs. Denk aan de film Entre les murs - en dan grimmiger. Het schoolgebouw ziet eruit als een vesting van staal en beton.

Op die school geeft Lamoureux les. In Frankrijk is het gebruikelijk ervaren leraren een baan in een binnenstad te gunnen, maar dat is niet wat Lamoureux wil. Al 28 jaar werkt ze in de banlieue. 'Hier voel ik me nuttig.'

Vrijheid van meningsuiting

Haar school, een lycée voor leerlingen van 16 tot 18 jaar, is wat je je bij de banlieue voorstelt, vertelt ze. 'De wijk is verpauperd, 80 procent van de leerlingen noemt zich moslim. Parijs is vlakbij maar tegelijk de andere kant van de wereld, de sfeer is vaak gespannen.' Maar, voegt ze toe: 'Dat is de buitenkant. Kijk je van binnen, dan zie je jongeren die liefde nodig hebben, die net zo leuk zijn als hun leeftijdgenoten, die niet anders zijn dan adolescenten waar dan ook.'

Met haar leerlingen beleefde ze in januari de aanslag op Charlie Hebdo en de joodse winkel. 'Moslimleerlingen vonden het moeilijk 'Je suis Charlie' te zeggen of te demonstreren. Ze waren bang voor de reactie: jij bent moslim en jij vindt de tekeningen van Charlie goed? Dat mag niet! Het viel niet mee hen uit te leggen dat de vrijheid van meningsuiting op het spel stond.'

Dit keer is dat anders. Haar leerlingen voelen zich zélf aangevallen: in hun vrijheid met een vriendin over straat te lopen of op een terras te zitten. 'Geld voor concerten hebben ze niet, maar ze houden van hardrock. En voetbal is heilig voor de jeugd van de banlieue. Dit keer kunnen ze niet zeggen: dit gaat niet om ons. Ze moeten zich echt afvragen of dit bij de islam hoort.'

Russisch roulette

De leerlingen zijn sinds de aanslagen extreem opgewonden. 'Ze weten dat het Russisch roulette is, dat het echte probleem niet Frans maar mondiaal is. De ambulance moest komen om een leerling te kalmeren, een ander is in elkaar gestort. Ze zijn 17, merde. Ze willen leven.' Lamoureux krijgt tranen in de ogen als ze vertelt dat een van haar voormalige leerlingen met zijn vriendin in Le Bataclan was - beiden kwamen om. 'Een advocaat, 32 jaar; een supertype.' Een andere oud-leerling is bij de speciale politie-eenheden die de bestormingen doen. 'We vragen hem telkens als zijn dienst erop zit even een coucou te sturen', zegt ze.

'Tijdens de minuut stilte hebben we maandag niet over terrorisme gesproken. Ik heb hen gezegd: stel je voor, je komt terug uit het buitenland, je loopt langs een boulangerie en je denkt: wat ruikt dat superlekker, zo'n croissant beurre. Over dat mooie land hebben we het gehad.' Ze hebben naar de klassieke ode Ma France van Jean Ferrat geluisterd, maar ook naar het eigentijdse Toulouse van Zebda. Alles om te zorgen dat ze zich Frans voelen, de Franse waarden als gereedschap in het leven hanteren.

Na de aanslag op Charlie Hebdo wist ze wat haar te doen stond: een boek schrijven over de rol die het onderwijs voor haar jongeren kan spelen. De centrale vraag die ze zich stelt in dat boek, Je ne capitule pas (Ik geef me niet gewonnen, uitgeverij Don Quichotte) is: wat moet het onderwijs aandragen om burgers te vormen en te voorkomen dat leerlingen in die ellende kantelen. Cultuur is daarbij voor haar cruciaal.

null Beeld Bart Koetsier
Beeld Bart Koetsier

Burgerlijke ongehoorzaamheid

Voltaire, Montaigne, Hugo, Flaubert en Camus zijn zodoende tot leven gekomen in de banlieue. Ze laat haar leerlingen lezen wat de 16de-eeuwse schrijver Étienne de la Boëtie over burgerlijke ongehoorzaamheid schrijft: als er iets slechts gebeurt, sta dan op en roep stop. Dat is de grandeur van Frankrijk, vindt Lamoureux. La Boëtie was 19 toen hij dat schreef - een leeftijdgenoot dus.

Het Franse onderwijssysteem is hiërarchisch. Leerlingen komen gemiddeld veertig seconden per dag aan het woord in de klas, vertelt Lamoureux. 'Afschuwelijk. Je stuurt adolescenten een preek van boven. Fietsen kun je niet leren door erover te vertellen. Ze moeten het proberen en dan houd ik de bagagedrager vast. Je moet het gesprek aangaan.'

Monster

Dat de islam zo'n rol is gaan spelen in de voorsteden, heeft volgens Lamoureux met slachtofferschap te maken. 'Ze omklemmen wortels waarvan ze denken dat die de hunne zijn. Helaas geen Raimuziek of Tunesische dans. Ik wil dat ze hun cirkel van vertrouwen openen: mensen spreken, boeken lezen - alles in het meervoud. Als de imam wat zegt, ga het dan checken bij een ander, vergroot je bronnen.'

Of er verschil is met haar begintijd als lerares? 'Niet echt. Al wordt het in een wereld met zoveel bedreigingen moeilijker het recht op geluk te eisen. Er zijn leerlingen die zich afvragen wat het betekent zo'n monster te zijn. Daarom gaan we Caligula van Camus behandelen. Die doodt zijn naasten om hun erfenis te krijgen, in alfabetische volgorde. Net zo arbitrair als wat vrijdagavond gebeurde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden