INTERVIEW

'Dit kan ons een aanklacht wegens landverraad opleveren'

3.400 rechters en aanklagers, meer dan een op de vijf, zijn ontslagen in Turkije sinds de mislukte couppoging. Twee rechters doen voor het eerst hun verhaal. Anoniem, want: 'Met dit gesprek nemen we een enorm risico.'

Turkse rechters en aanklagers wonen voor de rechtbank van Istanbul de herdenking bij van de doodgeschoten aanklager Mehmet Selim Kiraz, in maart dit jaar.Beeld Hollandse Hoogte

Dit is een verhaal waarin veel niet gezegd kan worden. De namen van de betrokkenen. Hun woonplaats. Hun leeftijd. Hun positie binnen de rechterlijke macht van Turkije, afgezien van het feit dat beiden rechter zijn. Of eigenlijk wáren, want na de mislukte staatsgreep van 15 juli werden ze voor eeuwig uit hun ambt ontheven, wegens hun vermeende banden met de 'terroristische' beweging van prediker Fethullah Gülen.

Een van de twee wordt bovendien strafrechtelijk vervolgd, zoals het merendeel van de ruim 3.400 ontslagen rechters en aanklagers. Hij/zij werd opgepakt, maar kwam weer op vrije voeten, in afwachting van nadere stappen. 'Ik had het geluk te worden voorgeleid voor een fatsoenlijke rechter.'

Hoelang de hechtenis duurde, kan maar beter niet worden vermeld. 'Dan weten ze meteen wie ik ben.' Zelfs beider geslacht is al een detail te veel. Voor het gemak houden we het verder op 'hij'.

Reden van de geheimzinnigheid is de sfeer van heksenjacht die sinds 15 juli in Turkije heerst. De regering zuivert het overheidsapparaat van gülenisten, aanstichters immers van de couppoging, en veegt in een moeite door linkse activisten, sympathisanten van de Koerdische zaak en andere opponenten mee. Militairen waren het eerste doelwit, maar het meest verbeten zijn de autoriteiten op de magistraten in de rechterlijke macht - rechters en officieren van justitie.

Gülenisten

'Met dit gesprek nemen we een enorm risico', zegt rechter 1, opeens op fluistertoon. 'Praten met een buitenlandse verslaggever kan ons een aanklacht wegens landverraad opleveren. Dan krijgen we zo tien jaar cel extra.' Niet eerder, zeggen ze, spraken ontslagen Turkse rechters met een journalist. 'Maar we móéten met dit verhaal naar buiten. Europa moet het horen.'

O ironie. Het gesprek vindt plaats op een plek met uitzicht op Ak Saray, het nieuwe, meer dan duizend kamers tellende ambtspaleis in Ankara van president Recep Tayyip Erdogan. Onder zijn bewind (toen nog als premier) sloot de regerende AK-partij een verbond met de beweging van Gülen, om een eind te maken aan de greep van de kemalisten op het staatsapparaat, in het bijzonder de politie en de rechterlijke macht. Omdat de AKP te weinig kader had, nestelden hoogopgeleide gülenisten zich stilletjes op overheidsposten.

Waarschijnlijk speelden gülenistische aanklagers in het vorige decennium een rol in twee strafrechtelijke onderzoeken, Ergenekon en Voorhamer, waarin kemalistische generaals werden verdacht van samenzwering tegen de staat.

In december 2013 kwam het tot een breuk tussen de AKP en de Gülenbeweging. Een justitieel corruptieonderzoek breidde zich uit tot de familie van Erdogan. Die zag daarin een poging van de raadselachtige prediker om zijn positie te ondermijnen. Het was oorlog tussen Erdogan en Gülen, met de rechterlijke macht als belangrijk slagveld.

Ongeveer tachtig rechters en officieren van justitie werden sindsdien al weggewerkt. De staatsgreep bracht de campagne in een stroomversnelling. Van de circa 15 duizend rechters en aanklagers in Turkije is meer dan eenvijfde ontslagen omdat zij banden zouden hebben met de Gülenbeweging.

Europese rechters bezorgd

Europese organisaties van rechters en officieren van justitie maken zich ernstig zorgen over de rechtsstaat in Turkije en over het lot van hun Turkse collega's. Enkele duizenden van hen werden na de staatsgreeppoging van 15 juli ontslagen en aangeklaagd. De vier organisaties roepen de Europese Unie en de Raad van Europa op onafhankelijke experts naar Turkije te sturen, zo deelden ze dinsdag mee op een persconferentie in Brussel. De Turkse regering wordt opgeroepen te stoppen met politieke beïnvloeding van de rechterlijke macht. De noodtoestand moet snel worden opgeheven. Het Europees Parlement houdt vandaag een hoorzitting over de rechtsstaat in Turkije.

Wat uiteraard leidt tot de nadrukkelijke vraag aan rechter 1 en rechter 2: bent u lid of sympathisant?

Beiden ontkennen ten stelligste. 'Nee', zegt rechter 2 met een smalende glimlach, 'wij zijn seculier, we zijn sociaal-democraten. We hebben nooit iets opgehad met die Gülen-jongens. Het strookt niet met onze opvattingen, onze levensstijl.'

Een van de twee is aleviet, een geloofsstroming die met het gülenisme op gespannen voet staat. Van politieke invloed vanuit Gülenhoek hebben ze overigens, zeggen ze, sinds Ergenekon en Voorhamer weinig gemerkt. 'Ze deden normaal en werkten hard.'

Onschuld

Als bewijs van hun onschuld noemen de twee hun lidmaatschap van Yarsav, een onafhankelijke vakorganisatie van magistraten. De Volkskrant weet zeker dat zij inderdaad lid zijn - waarom, dat is zo'n detail dat niet kan worden gemeld. Yarsav staat bekend als een linksige, kemalistische club, die sinds haar oprichting in 2006 veelvuldig felle kritiek uitte op de AKP-regering (die toen nog samenwerkte met Gülen). 'Het doel van Yarsav is een onafhankelijke rechtspraak, vrij van politieke invloed', zegt rechter 1.

Dat is in Turkije niet bepaald vanzelfsprekend. De rechterlijke macht is altijd sterk gepolitiseerd geweest. Regeringen proberen processen te beïnvloeden, maar ook de magistraten zelf zijn niet vies van politieke spelletjes.

'Yarsav kan zijn naam beter veranderen in YarsaP', met de p van 'partij', schamperde de minister van Justitie al eens. Is het als seculier bekend staande Yarsav zelf ook politiek gekleurd? De twee rechters ontkennen het.

Niettemin kwam de organisatie nog dieper in politiek vaarwater toen twee jaar geleden vanuit AKP-hoek een concurrerende magistratenclub werd opgericht, de YBD. De organisatie heeft al ruim vijfduizend leden ingeschreven, tweeënhalf maal zoveel als Yarsav. 'In december 2013 vroeg de regering Yarsav mee te werken aan het aanpakken van de aanklagers in de corruptiezaak', zegt rechter 1. 'We hebben dat geweigerd, uit oogpunt van onafhankelijkheid. Dat werd ons enorm kwalijk genomen.'

De concurrentie tussen Yarsav en YBD, zeggen de twee ontslagen rechters, verklaart in hoge mate wat nu met de rechterlijke macht gebeurt. 'De regering wil Yarsav eruit werken en vervangen door de YBD', zegt rechter 2. In zekere zin is dat al gebeurd: Yarsav is na de couppoging buiten de wet gesteld.

In het bijzonder is de YBD gespitst, zeggen de twee magistraten, op de buitenlandse contacten van Yarsav, dat lid is van een reeks Europese en internationale organisaties van rechters. YBD-vertegenwoordigers zijn over de grens al een charmeoffensief begonnen.

Maar zo makkelijk gaat dat niet. 'Er bestaat grote terughoudendheid', zegt voorzitter Tamara Trotman van Judges for Judges, een organisatie die zich inzet voor rechters in het buitenland. 'Terwijl dit allemaal in Turkije speelt, kun je niet naadloos de ene club door de andere vervangen. Dat gaat gewoon niet.'

Op de website van de International Association of Judges staan solidariteitsverklaringen met Yarsav. De Yarsav-mensen met wie Trotman werkt hebben volgens de raadsheer bij het gerechtshof Den Haag maar één oogmerk: geen politieke bemoeienis met de rechtspraak, scheiding van uitvoerende en rechtsprekende macht.

In het Turkije van na 15 juli is daarvan minder sprake dan ooit, zeggen de twee rechters. Op aanwijzen van de regering heeft justitie zaken aangespannen tegen tienduizenden ambtenaren. Mensenrechtenorganisaties zijn zeer bezorgd over de omstandigheden van detentie. 'Er gebeuren ongelooflijke dingen', zegt rechter 2. 'Onze collega's worden niet gespaard. In Malatya in midden-Turkije krijgen rechters eenzame opsluiting. Een vrouwelijke rechter zat, acht maanden zwanger, tien dagen in de cel.'

Voor rechters 1 en 2 is de jacht op gülenisten niet alleen een kwestie van onrecht, het is ook een persoonlijke tragedie. Ze zijn hun inkomen kwijt, maar ook hun maatschappelijke status. De ontslaglijst is openbaar gemaakt, voor altijd kleeft het etiket 'Gülen' hun aan.

De Volkskrant sprak twee andere aangeklaagde rechters via Skype. Doordat ze tijdens de staatsgreep in het buitenland verbleven, zijn ze op vrije voeten. Maar terug naar huis kunnen ze niet, terwijl hun familie in Turkije zit. Paspoorten zijn ingenomen, bezittingen geconfisqueerd. De twee rechters die we in Ankara spreken, hebben hun ambtswoning moeten verlaten. Ze kregen veertien dagen om een ander huis te vinden.

Ook auto's zijn door de staat in beslag genomen. Om te overleven wilde rechter 1 zijn auto verkopen, maar dat mag niet. 'Ik heb overwogen dan maar de banden en andere onderdelen te verkopen.' Hij zegt het lachend, maar het is een bittere lach. 'Het vernietigt mijn familie, het treft mijn kinderen. Dat is de menselijke tragedie.'

Het is een lot dat tienduizenden ambtenaren in Turkije treft. Maar bij de magistraten tikt het extra hard aan. In één klap zijn zij de maatschappelijke ladder afgedonderd. 'Wij behoorden tot de elite', zegt rechter 2. 'Maar op een ochtend word je wakker met niets. Werkloos, arm en crimineel.'

Bijstand van raadslieden is onder de noodtoestand mondjesmaat. De advocatuur staat zelf onder druk. Tientallen advocaten zijn sinds de staatsgreep gearresteerd (iets wat voordien overigens ook al gebeurde). 'Advocaten lieten ons weten dat ze geen verdachten durven te verdedigen, uit vrees zelf te worden geassocieerd met de Gülenbeweging', zegt onderzoeker Emma Sinclair-Webb van Human Rights Watch.

Trekt Gülen echt aan al die touwtjes? (+)

De Gülenbeweging lijkt ongrijpbaar. Toch pik je de gülenisten er vaak zo uit, merkt Erdal Balci op. Het ongekende wereldwijde succes van een oude man in Amerika.

De lijst

Meestal is onduidelijk waarom mensen zijn gearresteerd, behalve de algemene verwijzing naar 'banden met de terroristische organisatie FETÖ' (de Gülenbeweging). 'Rechters opsluiten zonder zelfs de pretentie van een fatsoenlijke rechtsgang brengt het Turkse rechtssysteem nog jarenlang ernstige schade toe', zegt Sinclair-Webb.

Rechter 1 vertelt hoe hij na zijn arrestatie werd ondervraagd. De vragenlijst was geprefabriceerd, met vragen over de opleiding van familieleden, rekeningen bij Gülenbanken enzovoort. Hij vroeg de aanklager: 'Mag ik de aanklacht zien? Dan kan ik reageren.' Het antwoord: 'Ik heb geen aanklacht. Ik heb alleen een lijst. Daar staat u op.'

'De lijst', het is in Turkije een gevleugeld begrip. In alle beroepsgroepen doken na de mislukte staatsgreep opeens lijsten op met namen van vermeende gülenisten. Kennelijk lagen ze al klaar. Die van de rechterlijke macht al sinds 2014, zeggen de twee magistraten.

Volgens hen had de selectie van verdachten niet zozeer met gülenisme te maken. Het zou gaan om een lijst waarop de voorkeuren staan geturfd van rechters, twee jaar geleden bij de verkiezingen voor de Hoge Raad voor de Rechtspraak (HSYK). De 22 leden tellende raad, voorgezeten door de minister van Justitie, gaat over de benoeming en promotie van rechters en officieren van justitie.

Sinds zes jaar worden de leden van de raad niet langer benoemd door Ankara, maar gekozen door rechters en officieren van justitie. In de aanloop naar de verkiezingen van 2014 wilde de regering, zeggen de twee, greep hebben op de uitslag. Met behulp van informanten bij alle rechtbanken werd geregistreerd wie wat zou gaan stemmen.

Met een gezichtsuitdrukking van 'let op, nu komt het!' haalt rechter 1 enkele vellen papier uit zijn tas. Het is de lijst uit 2014, hun toegespeeld door iemand bij het ministerie van Justitie. Honderden namen met functie, met achter elk YBD, KARSIT of ORTADA. YBD is de regeringsgezinde magistratenclub, 'ortada' is 'onbekend', 'karsit' betekent 'oppositie'. Dat kan verwijzen, zeggen ze, naar Yarsav-gezinden zowel als onafhankelijken, onder wie Gülengezinden. Door de 'sfeer van angst' zou het stemgedrag zijn beïnvloed in YBD-richting. 'Ze weten wie voor welke kandidaat heeft gestemd.'

Het merkwaardige is nu, zeggen de rechters, dat de lijst met ontslagen magistraten een-op-een overeenkomt met de lijst uit 2014. Op de arrestantenlijst staat zelfs een aanklager die al twee maanden vóór de staatsgreep overleed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden